Przez pryzmat historii

herb obecny
Historię można studiować w przeróżny sposób. Można zamykać się w zaciszu pokoju z książką, można ślęczeć w bibliotekach i archiwach w poszukiwaniu źródeł... a można także pojechać wśród pól i szlaków i dotykać historii, kontemplując zabytki, miejsca, wydarzenia...

    Rzymianie mawiali: historia est magistra vitae, postanowiliśmy więc, jeśli nie zgłębiać to przynajmniej poocierać się trochę o historię, łącząc przyjemne z pożytecznym. Bo gdzież na świecie jest jeszcze tak jak pisze J. Sobczak:

"Wielkopolska - to szachownica pól, to szumiace łany zbóż, przecięte miedzami, to łąki złote od jaskrów i pachnące ziołami, to lasy liściaste, mieszane, a przede wszystkim borysosnowe o żywicznej woni, to prastare rzeki: Warta z Notecią, Prosną i Obrem, wody licznych jezior z owianym legendami Gopłem to stare grodziska, grody, miasta i wsie...

herb do 2015r
Obecny herb
Środy Wielkopolskiej

    Środa Wielkopolska (22 tys. mieszk.) - miasto powiatowe leżące w środkowej części województwa wielkopolskiego, ok. 33 km na płd-wsch. od Poznania, przy drodze krajowej nr 11. Stanowi dziś lokalne centrum administracyjne, komunikacyjne, przemysłowe i usługowe dla pięciu gmin wchodzących w skład powiatu. 

    Początki miasta sięgają 1 poł. XI wieku wraz z rozwojem handlowej osady otwartej przy nieistniejącym już dziś kościele pw. św. Idziego. Osada ta, będąca lokalnym rynkiem zbytu dla zarysowującego się mikroregionu, stanowiła ogniwo dominującego na tym terenie ośrodka administracyjnego grodu piastowskiego w Gieczu (12 km na płn. od Środy), uważanego dziś przez niektórych badaczy za kolebkę Piastów. Zmiana szlaków komunikacyjnych i polityczny upadek Giecza ułatwiły lokację miasta Środa (od nazwy handlowego dnia tygodnia) co nastąpiło prawdopodobnie w 2 poł. XIIIw. 

Miasto rozwijało się, mając status królewszczyzny przez całe średniowiecze, choć krzyżacka napaść na gród w 1331r. znacznie zahamowała ten proces.  Fundatorem nowej, murowanej fary miejskiej (1423-28) natychmiast podniesionej do rangi kolegiaty był Władysław Jagiełło. Od 1419r.Środa, położona centralnie w obszarze województw kaliskiego i poznańskiego, była stałym miejscem zjazdów szlachty obradującej nad sprawami Rzeczypospolitej zwanych sejmikami ziemskimi. Sejmiki średzkie należały do najważniejszych spośród niemalże siedemdziesięciu odbywanych w całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Miejscem obrad było wnętrze i teren wokół kolegiaty. 

    W trakcie zaborów ziemia średzka znalazła się w granicach Prus. Położony 12 km na wschód od Środy klucz dóbr Winnogóra nadany zostały decyzją Napoleona Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu, który w Winnogórze zamieszkał i dokończył żywota. Pochowany został w krypcie miejscowego, barokowego kościoła. W poł. XIX wyspę Grunt na jeziorze zaniemyskim nabył Edward hr. Raczyński z Rogalina, wielki patriota, mecenas kultury i filantrop. W zbudowanym drewnianym domu w stylu szwajcarskim, zdruzgotany zawiścią i fałszywymi oskarżeniami rodaków popełnił samobójstwo. Wieczny spoczynek znalazł przy miejscowym kościele. 

    Mieszkańcy miasta aktywnie uczestniczyli we wszystkich zrywach narodowowyzwoleńczych, a do czołowych animatorów postaw patriotycznych należeli szczególnie księża kolegiaccy. Tak również było w trakcie Powstania Wielkopolskiego, w trakcie którego wysiłek zbrojny Środy i ziemi średzkiej wyniósł 5 zmobilizowanych kompani biorących udział w walkach w okolicach Zbąszynia, Nakła i Szubina. 

    W okresie międzywojennym rozwijał się intensywnie przemysł, w tym powstałe jeszcze w czasach zaborów cukrownia i mleczarnia. Na potrzeby cukrowni zbudowano linię wąskotorową, która w szczytowym okresie międzywojnia rozwinęła się do 120 km długości, łącząc m.in. Środę z Poznaniem. Intensywnie rozbudowywano także infrastrukturę komunalną, wzrastała powierzchnia miasta i liczba ludności. 

    W początkowym okresie II wojny światowej w Dzierznicy (14 km na płn. od Środy) zlokalizowane było główne lotnisko polowe eskadr myśliwskich Armii Poznań. Już w początkach okupacji hitlerowcy dokonali dwóch bestialskich mordów  w dniach 17 września i 20 października w których śmierć poniosło 48 mieszkańców Środy i okolic. W czasie całej okupacji działał zorganizowany ruch oporu, którego szczytem działalności był odbiór zrzutu broni i zaopatrzenia przeprowadzonego przez RAF we wrześniu 1943r. 

    Po zakończeniu wojny rozwój miasta stymulowany był budową wielkich zakładów przemysłowych i idącą w ślad za tym intensywną zabudową mieszkaniową. W 1966 roku zorganizowano symboliczne obchody 700 lecia miasta, połączone z wieloma imprezami o charakterze kulturalnym. 

    Współczesne miasto to coraz bardziej piękniejąca tkanka zabytkowych ulic i domów, śmiałych nowoczesnych założeń architektonicznych, rozwiązań komunikacyjnych i dobrze zagospodarowanych przestrzeni zielonych. Tuż pod miastem (częściowo w jego granicach) znajduje się Obszar Chronionego Krajobrazu „Bagna Średzkie”. 

    Wielki przemysł okresu PRL zastąpiło dziś prawie pół tysiąca średniej wielkości firm i mikroprzedsiębiortw. Rozwijająca się sieć komunikacyjna reprezentuje przebiegająca w granicach powiatu odcinek autostrady A2. Tradycyjnie rolniczy charakter ziemi średzkiej podkreśla zlokalizowanie pod Środą (1966r) Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej.

wersja dłuższa (pdf) >>


średniowiecze - XIX wieczne przedmieścia i współczesne osiedla

Rozwój miasta: średniowiecze - XIX wieczne przedmieścia - osiedla.
Przechadzka wzdłuż murów średniowiecznej Środy. Co prawda po murach nie pozostał już żaden ślad, ale topografia miasta utrwaliła kształt średniowiecznego miasta na zawsze. Kiedy mury miejskie przestały znaczyć cokolwiek, a do miast zaczęła napływać fala robotników wczesnej epoki przemysłowej rozpoczął się nowożytny rozwój miast. Po II w. św. idee La Corbusier`a zyskały podatny grunt w rzeczywistości socjalistycznego rozwoju. Osiedla mieszkaniowe zwane sypialniami budowano wszędzie i byle w dużych ilościach... Ale był to również wyznacznik rozwoju miasta w stopniu takim samym jak podgrodzia w średniowieczu czy nowożytne przedmieścia wczesnego kapitalizmu.

b

Średzkie forum


Średzkie forum.

Jeden z piękniejszych rynków w Wielkopolsce. Serce miasta.



b

kolegiata



Perła Wielkopolski.

Kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP w Środzie ufundowana przez króla Władysława Jagiełłę w dowód łaski i cudownego ocalenia od śmierci po uderzeniu pioruna pod Tulcami to jedna z piękniejszych świątyń Wielkopolski. Tutaj obradowała szlachta na sejmikach szlacheckich.
b

Miasto 6 świątyń


Miasto sześciu świątyń.
Trudno dziś wyobrazić sobie, że średniowieczna Środa w XV wieku, przy liczbie mieszkańców szacowanej na niespełna dwa tysiące dysponowała aż sześcioma świątyniami. Licząc z pierwotnym kościołem farnym NMP, który ustąpił miejsca Kolegiacie było ich w dziejach aż siedem. To właśnie esencja średniowecza.




b

klasztor dominikański



Klasztor dominikański.

Teren pomiędzy ulicami Wiosny Ludów, ks. Kegla, Mała Klasztorna
i 17 września to miejsce gdzie stał jedyny klasztor w obrębie murów miejskich, później istniał tutaj dom boży gminy ewangelickiej, a obecnie mieści się kościół pw. NSJ, przedszkole samorządowe i ZPO Roda.
b

Dąbrowski
... Stoi generał w bojowej
 
postawie, wyrwany z historii
i wpisany w krajobraz...



Średzki pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego, bohatera hymu narodowego był pierwszym  pomnikiem wielkiego Polaka.  Istotne są także związki Dąbrowskiego
z ziemią średzką.
b

Manufaktury i fabryki



Manufaktury i fabryki.

Od małych zakładów rzemieślniczych wewnątrz murów miejskich i na przedmieściach do ogromnych podmiejskich manufaktur i fabryk. Pierwsza naprawdę duża była cukrownia...
b

wąskotorówka Na małych, nieznanych stacjach
Są pociągi martwe i puste,
gdzie cień dróżnika wypadł z czasu i usnął
W żółtych, dworcowych akacjach
Czas zatrzymany przeciągle dyszy
[...]
K.K. Baczyński ~ Ballada o pociągu

Średzka wąskotorówka to jeden z najlepszych
tego typu zabytków techniki w Polsce.


b

Wieże



Miasto dwóch wież.
Dwie wieże ciśnień: kolejowa i miejska. Obydwie nie spełniają już dziś swojej pierwotnej funkcji, ale nadal tkwią w krajobrazie Środy wyznaczając jego niepowtarzalność.




b

cmentarz


Cmentarze.

"Sen i śmierć to bracia bliźniacy" mawiał Homer. Średzka nekropolia kryje doczesne szczątki zacnych obywateli,  mieszkańców Środy, pokoleń wyznaczających historię miasta.
b

herby

Podpis miasta i powiatu.

Herby Środy Wielkopolskiej, Zaniemyśla, Nowego Miasta oraz gmin Dominowo i Krzykosy w szczegółach i heraldycznej symbolice.


b

pomniki


Pamięć miasta.

Nie ma miasta bez pomników. Wyznaczają rozdziały zbiorowej pamięci danej społeczności i stanowią element krajobrazu , architektury placów, parków i ulic.

b

wiatraki





Wielkopolskie wiatraki.
Dawniej "małe fabryki" ujarzmiające siły przyrody, dziś ginące  wspomnienia, wyróżniający się , melancholijny element krajobrazu.


b

Giecz



Piastowskie Dominium.

Dziś pozostała maleńka wieś, romański kościółek i wały grodziska. Grodziszczko, bo tak mówi się u nas o prastarym Gieczu, to pozostałość jednej z najpotężniejszych warowni piastowskich, domniemanej kołyski rodu, jednego z grodów centralnych państwa Mieszka.


b

Środa na mapach


Środa Wielkopolska na starych mapach.

Od zarania dziejów człowiek "malował świat", by ogarnąć jednym rzutem oka przestrzeń, w 
której się porusza, i by wiedzieć, jak dotrzeć drugi raz w to samo miejsce. Nowożytna kartografia zaczęła się tak na dobre w połowie XIX wieku, ale na XVI wiecznej mapie także doskonale widać Środę i okolice.


b

Początek wojny

Początek wojny.
Zanim jeszcze do Środy 9 września 1939r wkroczyły pododdziały Wehrmatu już 1 i 4 września z nieba dała znać o sobie Luftwaffe. Później terror dał znać o sobie w sposób bezpośredni 17 września i 20 października, gdy hitlerowcy aktywowali plan operacji Tanneneberg.
b

zrzuty
Operacja Riposta.
Zrzut dla AK dokonany przez RAF 14/15.09.1943r
W nocy z 14 na 15 września do Kraju wystartowało jedenaście maszyn. Trzy z nich po raz pierwszy skierowały się w Obszar Zachodni AK, czyli nad Warthegau.
Dwa Halifaxy miały przeprowadzić zrzut w rejonie Kalisza, a jeden pod Środą. Halifax lecący na południe od Kalisza zawadził skrzydłem o dom w Nowych Skalmierzycach i runął na ziemię. Drugi [...], który zrzucał zasobniki na płn-zach. od Kalisza lądował szczęśliwie w Tempsford o 6.35 rano. O 18.23 wystartował Halifax z numerem taktycznym S-172, dowodzony przez mjr.Pitta, nowozelandczyka. Nad celem, niedaleko leśniczówki Janowo, 10 km na północ od Środy, samolot znalazł się czterdzieści kilka minut po północy. Zrzut, choć początkowo, udany został jednak zdekonspirowany przez Niemców, co doprowadziło w konsekwencji do masowych aresztowań
i rozbicia struktur średzkiego Inspektoratu AK. Rankiem 15 września skończyła się „czarna noc” 138. Dywizjonu. Tego dnia nie powróciły do bazy cztery Halifaxy.

* * *

"Jak nie wiele trzeba, by poznać oblicze swej ziemi rodzinnej! Wystarczy tylko wyjść za próg swego domu, lecz trzeba mieć otwarte zarówno oczy, uszy, a przede wszystkim swą duszę."
Jerzy Sobczak

CR
©MB  05.2005
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1_c