Wielkopolskie wiatraki

W wiatry wplątane czarne ich ręce
chmury wełniste szarpią i drą. 
Kręcą, kołują, skrzypią i kręcą,
głuszą krakania kruków i wron.

Ramię okropne macha i macha,
piersiom drewnianym braknie już tchu, 
wierzby kudłate pędzą w przestrachu,
bledną chałupy w czapach ze mchu.

Kręcą, kołują, wiercą, chrobocą,
wre czarnoksięski trzepot ich rąk, 
drogę torują wiatrom i nocom,
włóczą za włosy mgły sponad łąk.

Wory obłoków sypią im w żarna
rudych wieczorów siarkę i miedź, 
miele się mąka gęsta i czarna,
w niebo gwieździste spada jak w sieć.
[...]

Władysław Broniewski "Wiatraki"

Ostrów Lednicki
Na stronie prezentujemy obecnie 33  wielkopolskie wiatraki

Czarnotki >> Jaracz >>
Konstrukcje wiatraków >> Bugaj >>
Wiatraki Wielkopolskiego Parku Etnograficznego >> Moraczewo >>
Rybitwy >> Czerniejewo >>
Krzywiń >> Rogierówko >>
Gryżyna >> Brenno >>
Koszuty >> Dolne Grądy >>
Rusiborek >> Śmigiel >>
Marianowo >> Osieczna >>
Dzierżnica >> Orkowo >> (bez zdjęć)
Pysząca >> Jerka >>
Dąbcze >> Czerlejno >>
Daszewice >> Rydzyna >>
Skala oceny stanu koźlaków >> Wiatraki wokół Środy Wielkopolskiej >>
Skala oceny stanu wiatraków wieżowych >> Wiatraki których już nie ma >>

Czarnotki

    Podczas naszych wielkopolskich eskapad towarzyszą nam niemal na każdym szlaku, rozsuwając znajomy kształt ramion na  tle nieba, łanów zboża czy ściany lasu. Wygladają zawsze majestatycznie i swojsko, niezależnie od stanu w jakim się znajdują. Z pewnością o wiatrakach można powiedzieć, że umierać potrafią z godnością. Dlatego postanowiliśmy poświęcić im stronę. Warto bowiem ocalać, przybliżać ginące fragmenty naszego krajobrazu, by kiedyś powrócić do nich już tylko na tych fotografiach, we wspomnieniach...

    W całym powiacie średzkim jest dziś 6 wiatraków, z czego trzy to koźlaki przy trasie katowickiej w Koszutach, przeniesione z pierwotnych miejsc. Wiatrak w Dzierżnicy, obity blachą, bez śmig, jest dziś młynem elektrycznym. Z wiatraka w Czarnotkach i Skoraczewie nie pozostał żaden ślad. Dwa ocalałe (w tym jeden w fatalnym stanie znajdują się w gminie Dominowo (Rusiborek i Marianowo).

Wiatrak stojący do niedawna w Czarnotkach. Stan z lipca 2004 roku. Dziś nie pozostał po nim żaden ślad...
koźlak

Od siedmiu stuleci tkwią w krajobrazie Wielkopolski. Drewniane wieże ze spadzistymi dachami i charakterystycznymi czterema, szeroko rozpostartymi ramionami śmigieł. Było ich w połowie XIX wieku w Wielkim Księstwie Poznańskim 2760! Później jednak zaczęły znikać, gdy ich użyteczność zastąpiły młyny elektryczne – o wiele bardziej wydajne. Ze smutkiem można by skonstatować, że podzieliły los parowozów, tych królów żelaznych, normalnotorowych i wąskotorowych szlaków, których wyparły elektrowozy. Wiatraki i parowozy mają wspólnego wroga – elektryczność, a walka o przetrwanie, jaką stoczyły, z góry była skazana na przegraną – ot, postęp cywilizacyjny. Stąd parowozy dogorywają swych dni, gdzieś na bocznicach stacji, na złomowiskach. Jeśli mają szczęście trafiają na pomniki lub do skansenów. Niektóre utrzymywane są ciągle pod parą. A wiatraki? Cóż, umierają chyba  w większym zapomnieniu.Owszem również trafiają do skansenów, jak te w Wielkopolskim Parku Etnograficznym, czy Holender z Rogierówka. Czasem gromadzi się je w jednym miejscu jak Moraczewie czy Koszutach. Większość jednak porzucona, niepotrzebna, dogorywa swych ostatnich dni, rozpadając się na naszych oczach, tracąc śmigi, później pojedyncze deski, aż wreszcie są już tylko karykaturą samych siebie. Według spisów, dziś w Wielkopolsce jest około 80 wiatraków, większość w fatalnym stanie. Pierwszy wiatrak stanął na terenie Wielkopolski w 1303 roku w Kobylinie, 15 km na zachód od Krotoszyna.

Kożlak to najstarsza konstrukcja wiatraka. Całość wsparta była na specjalnym drewnianym "rusztowaniu" zwanym kozłem (zółte linie), mocno przytwierdzonym do podłoża. Za pomocą dyszla młynarz obracał wiatrakiem w kierunku wiatru. Elementy nieruchome zaznaczono żółtymi liniami.

paltrak

    W XVw były już bardzo rozpowszechnione, a jedyną znaną konstrukcją był koźlak. Według zachowanych dokumentów pochodzących z różnorodnych spisów, w 1507 roku w Środzie było już 5 wiatraków zlokalizowanych na obrzeżach miasta, głównie w płn-wsch. jego części, za kościołem św. Sebastiana, a więc w widłach dzisiejszych ulic Nekielska, Plantaża i Działkowej. Przy drodze do Topoli ulokowany był wiatrak należący do starosty średzkiego. Z opisu szpitala św. Ducha pochodzącego z 1774 roku wynika, że jednym ze źródeł dochodów szpitala był także wiatrak, zbudowany po 1739 roku z inicjatywy miasta, który był dzierżawiony. Cech młynarski, pomimo faktu istnienia wielu wiatraków juz znacznie wcześniej pojawił się dopiero w 1782 roku. Wcześniej młynarze należeli do cechu wspólnego istniejącego od 1540 roku., który skupiał profesje rzemieślnicze reprezentowane przez niewielu mistrzów (m.in kowali).

Paltrak pojawił się w XIX wieku. Wiatrak obracany był na rolkach (również z wykorzystaniem specjalnych prowadnic
i dyszla), po stałej podstawie. Dzięki temu pozwalało to na wykorzystywać wszystkie kondygnacje wiatraka. 
Element nieruchomy zaznaczono żółtą linią.

holender

W pierwszej połowie XVIII wieku miasto posiadało trzy wiatraki, a sześć miało swych właścicieli wśród mieszczan. Miasto posiadało prawo nadawania koncesji na budowę i użytkowanie wiatraka. Udzielone w drugiej połowie XVIII wieku pozwolenia na budowę wiatraków obejmowały zwolnienie ewentualnych nabywców z czynszu na jeden rok, po czym czynsz wynosił 18 zł rocznie. Średnia cena wiatraka wynosiła ok. 1800 zł. W 1783 roku wśród czeladzi i uczniów młynarstwa doszło do strajku, który zakończony został nakazem rady miasta skierowanym do mistrzów rzemiosła o wprowadzenie dyscypliny. W 1835 roku było już w Środzie 114 młynarzy (!), którzy jednak pracowali zarówno w wiatrakach jak i młynach wodnych. Jest to liczba zadziwiająco duża, jeśli weźmie się pod uwagę, że spisy cechowe z 1840 roku, a więc zaledwie pięć lat później wymieniają 142 mistrzów i 105 uczniów. Należy raczej przyjąć, że liczba 114 obejmuje zarówno mistrzów jak i czeladników i uczniów, tym bardziej, że w 1833 roku na mocy ustawy zniesiono przymus cechowy, który znacznie rozluźnił więzy łączące rzemieślników z cechami, ale spowodował także, że nie było konieczne mozolne wspinanie się po szczeblach kariery według wzoru: uczeń – czeladnik – mistrz, co zwykle, dotąd, zajmowało kilkanaście lat. 

Holender konstrukcyjnie wywodzi się z wiatraków stosowanych od wieków w Holandii (stąd nazwa). Były najczęściej murowane, a obrotowa była jedynie czapa
z systemem śmig i przełożenia napędu na koła młyńskie. Rozpowrzechnił się podobnie jak paltrak w XIX wieku. 
Element nieruchomy zaznaczono żółtą linią.

    Teraz każdy, kto dysponował określonym majątkiem i przejawiał takie chęci mógł wystąpić do rady miasta o przyznanie dzierżawy wiatraka i jeśli takową dostawał automatycznie stawał się młynarzem. Przynależność do cechu dawała odtąd jedynie poczucie bezpieczeństwa zawodowego cechy bowiem zachowywały prawo dbałości o interesy grupy zawodowej. Na mocy tych ustaw liczba cechów w Środzie zaczęła się zmniejszać. W 1908 roku było ich już tylko sześć, a młynarze znaleźli się w cechu wspólnym razem z piekarzami i ciastkarzami. Kilkanaście wiatraków, małych firm o charakterze manufaktur pracowało w Środzie jeszcze w początkach XX wieku. Jednak już w 1913 roku działał w Środzie duży młyn, którego napęd stanowiła maszyna parowa. Cztery lata później w dokumentach figuruje już także młyn motorowy. Dla wiatraków nadchodził kres.

plan
Plan Środy z 1808 roku. Niebieskimi okręgami zaznaczono wiatraki. Zwraca uwagę duże ich skupisko w okolicach dzisiejszej ulicy Działkowej. Jeszcze w 1910 roku lokalizowano na terenie Środy osiem wiatraków.

Wiatraki Wielkopolskiego parku Etnograficznego
Holender z Trzuskołonia, Dziekanowice Wiatrak - holender z 1810 roku. Pierwotnie zbudowany został w Trzuskołoniu (30 km na płd. wsch. od Gniezna). W ramach zagospodarowywania Szlaku Piastowskiego trafił do Wielkopolskiego Parku Etnograficznego, gdzie stoi na malowniczym wzgórzu dzieląc sąsiedztwo wraz z koźlakiem i paltrakiem. Jest konstrukcją czterokondygnacyjną, murowaną z drewnianą ruchomą "czapą". We wnętrzu udostępniona jest ekspozycja obrazująca pracę młynarza. Ocena stanu: 3 2006r.

Na pierwszym planie koźlak pochodzący z  Mierzewa k. Gniezna. Zbudowany został w 1801 roku w Gnieźnie, a w 1850 roku przeniesiony do Mierzewa. Do Wielkopolskiego Parku Etnograficznego trafił w 1977 roku. Tuż za nim paltrak
z Kędzierzyna (ok. 15 km na płd.-wsch. od Gniezna). Jest konstrukcją trójkondygnacyjną posadowioną na ceglanym fundamencie (pierwotnie kamiennym), na którym zamocowana jest szyna. Wiatrak pochodzi z 1887 roku. Ocena stanu: 5 2006r.
koźlak i paltrak z Dziekanowic

Rybitwy
Rybitwy Wiatrak Koźlak stojący we wsi Rybitwy, na zachodnim brzegu Jeziora Lednickiego. Wiatrak ten pochodzi z końca XIX wieku i pierwotnie stał we wsi Ganina k. Gniezna. Co ciekawe do lat 60-tych XX wieku nieco dalej na północ od obecnego stał wiatrak koźlak zniszczony w wyniku wichury. Ocena stanu: 5 2005r. Rybitwy

Krzywiń
Krzywiń Krzywiń
Wiatrak w Krzywiniu przy ulicy Bojanowskiego spotkaliśmy na szlaku do  Oporowa
i Luboni
Koło napędowe miało datę 1803!. Ocena stanu: 3 2000r.

Krzywiń 2009 Ponownie odwiedziliśmy wiatrak w Krzywiniu w 2009 roku. Czas okazał się dla nieboraczka o tyle łaskawy, że główna konstrukcja ostała się przeciwnościom przyrody, odpadło zaś kilkanaście desek pokrycia zewnętrznego i dachu. Konstrukcja kozła, jak widać to na dolnych zdjęciach została prawie całkowicie odsłonięta. Ocena stanu: 3

krzywiń 2009 Krzywiń 2009

Mały Skansen - MPP na Lednicy
Ostrów Lednicki Ostrów Lednicki
Najstarszy datowany wiatrak w Polsce stoi w "małym skansenie" w Dziekanowicach tuż przy przeprawie promowej na Ostrów Lednicki. Pochodzi z 1585 roku i pierwotnie stał w Gryżynie k. Kościana. Do skansenu przeniesiono go w 1967 roku.
Ocena stanu: 5 2007r.

Ostrów Lednicki Ostrów Lednicki

Koszuty
Koszuty Grupa trzech, XVIII wiecznych koźlaków, stojacych od lat 70-tych przy trasie Poznań - Katowice w sąsiedztwie gościńca "Tośtoki". Trafiły tutaj z okolic Środy: z Pięczkowa, Jarosławca (Marcelina) i Pałczyna.
Ocena stanu: 4 / 3 2007r
foto: Magdalena Bobeł

Koszuty
Koszuty

Koszuty

Koszuty

Jaracz W ekspozycji Muzeum Młynarstwa i Urządzeń Wodnych w Jaraczu (Oddział Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno- Spożywczego w Szreniawie) stoją modele kilkudziesięciu wielkopolskich wiatraków. Wśród nich model wiatraka, który obecnie stoi w grupie wiatraków przy trasie katowickiej w Koszutach. Niegdyś stał w Jarosławcu k. Środy, a raczej na terenie istniejącego do dzisiaj folwarku Marcelin.

Rusiborek
Rusiborek Rusiborek
To umierający wiatrak w Rusiborku k. Dominowa. Ma pewnie z 200 lat. Ale kogo to dzisiaj obchodzi? Barbarzyńskie podejście do kultury skutkuje takimi, smutnymi i wstydliwymi obrazami. Czy na tym terenie jest jakiś samorząd? Czy to tylko kwestia braku funduszy (najłatwiej wytłumaczyć, gdy ktoś pyta), czy po prostu braku u nas  takich pojęć jak wrażliwość, świadomość, wiedza o nas samych. Bo przecież to nasza historia, a dbanie o jej materialne ślady charakteryzuje ludzi mądrych, cywilizowanych i odpowiedzialnych nie tylko za to co jest, ale także za to co przekażemy kolejnym pokoleniom. Kiedy wiatrak się zawali, nikt z władnych nawet tego nie zauważy, bo wiatrak... to tylko wiatrak. Co powiemy dzieciom? Nie uratowaliśmy tych ginących zabytków bo w naszej nieskończonej indolencji ich nie zauważaliśmy? A może nie chcieliśmy zauważać? W tej dziedzinie nie przerośliśmy neandertalczyków. Warto pamiętać że wraz z wiatrakiem w pobliskim  Marianowie oraz koźlakiem z Czerlejna stanowi on ostatnie zachowane w miejscu budowy wiatraki.  Ocena stanu: 1 2008r.
Rusiborek Rusiborek

Rusiborek Szczyt kozła, na którym oparty był korpus wiatraka. To serce koźlaków wytrzymuje z reguły najdłużej.

Rusiborek

Rusiborek Koła młyńskie.

Marianowo
Kolejne stadium śmierci z tego samego terenu (2008r). Wiatrak w Marianowie, choć wygląda dużo lepiej, to tylko kwestia czasu gdy zginie.
Ocena stanu: 3
2008r.
Marianowo

Marianowo Marianowo

Dzierżnica
dzierznica
dzierznica
Wiatrak w Dzierżnicy pochodzi z 1884r. Tylko z kształtu przypomina już wiatrak. Ale przetrwał... Podobna przeróbka znajduje się w Kołaczkowie k. Wrześni. Tymczasem nieoczekiwanie otrzymaliśmy zdjęcie od p. Haliny Staniszewskiej-Goraczniak z Princeton, ukazujące ten sam wiatrak w jego pierwotnym wyglądzie. Dowiedzieliśmy się także, że wiatrak stał pierwotnie w pewnym oddaleniu od drogi, a przesunięty został w 1962r.. Wtedy też został przekształcony do obecnej postaci. Wiatrak należy do rodziny p. Haliny.
Jaracz
Ekspozycja modeli wiatraków wieżowych (holendrów) w Muzeum Młynarstwa w Jaraczu. Jaracz

Jaracz Modele koźlaków w Jaraczu.

Jaracz Jaracz
W ekspozycji plenerowej muzeum młynarstwa w Jaraczu leżą dziś części wiatraka z Czacza,
który niebawem ponownie stanie się wiatrakiem. Szczęściarz.

Bugaj
Bugaj Bugaj
 Na Szlaku Piastowskim, pomiędzy Poznaniem a Pobiedziskami, na parkingu przy drodze krajowej nr 5 stoi koźlak z 1840 roku
z Chomęcic k. Poznania. Przeniesiono go tutaj w 1977r. (
zdjęcia powyżej i poniżej.) Ocena stanu: 4 2008r.

Bugaj Bugaj

Czerniejewo
Czerniejewo Czerniejewo
W Czerniejewie przy ulicy Szkolnej stoi ten "biedaczek".  
Śmigła zniknęły gdzieś bezpowrotnie... za chwilę on sam będzie li tylko wspomnieniem. Ocena stanu: 3 2008r

Czerniejewo Czerniejewo
Kozioł wiatraka z Czerniejewa.

Moraczewo
Moraczewo
Grupa  koźlaków stojąca od końca lat 70-tych przy trasie krajowej nr 5  w Moraczewie. Przeniesiono je tutaj ze Swadzimia k. Szwarzędza (pierwszy z lewej) oraz Sołeczna (środkowy)  i Sędziwojewa k. Wrześni (pierwszy z prawej), w ramach zagospodarowania Szlaku Piastowskiego. Ocena stanu: 5 2009r.

Moraczewo Z lewej koźlak ze Swadzimia, z prawej
- ze Sołeczna.
foto: Michał Braszak

Na pierwszym planie koźlak z Sędziwojewa Moraczewo

Moraczewo Na pierwszym planie schody prowadzące do galeryjki koźlaka ze Swadzimia.

Malownicza grupa - koźlak ze Swadzimia i karłowata, smagana wiatrem sosna. Moraczewo

Moraczewo Koźlak z Sędziwojewa w całej okazałości.
foto: Michał Braszak

Rogierówko
Rogierówko Rogierówko
Wiatrak holender z Rogierówka k. Poznania. Jest konstrukcją arcyciekawą. Zbudowany w 1905 roku, wtedy gdy wiatarków raczej już się nie budowało. Dolna kondygnacja zawierała maszynę parowa (jedyne tego typu znane rozwiązanie w Polsce) i trudno dziś jednoznacznie rozstrzygnąć czy wiatrak powstał jako młyn parowy z dodatkowym napędem wiatrowym, czy może jako wiatrak ze wspomaganiem parowym. Swój doskonały stan zachowania zawdzięcza swemu opiekunowi, znanemu poznańskiemu artyście rzeźbiarzowi Tadeuszowi Marszewskiemu. Wiatrak stanowi dziś punkt muzealny Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, a raczej jego oddziału
- Wielkopolskiego Parku Etnograficznego. Ocena stanu: 3 2009r.

Rogierówko Rogierówko
Rogierówko
Śmiga wiatraka z Rogierówka. Dziś to tylko szkielet, jednak w czasach świetności śmigi wyposażone były w żaluzje i samoregulujący układ odśrodkowy, który nastawiał odpowiednio żaluzje w zależności
od prędkości wiatru.
Dolne zdjęcie przedstawia mechanizm napędowy - przekładnię główną wiatraka. Widoczna na zdjęciu lina wykonana była w całości (ok. 100 m)  z konopi i wielbłądziej przędzy, co doskonale ją konserwuje, bo lina jest oryginalna i nie kruszeje pomimo upływu lat. Jeszcze jednym ciekawym rozwiązaniem było zastosowanie drewna gwajakowca, które dzięki swej ogromnej wytrzymałości i doskonałych właściwości smarnych (żywice) znalazło się
w mechaniźmie napędowym.

Tadeusz Marszewski Przy okazji wizyty w wiatraku gospodarz zaprosił nas do swojej pracowni. Serdeczne dzięki, Panie Tadeuszu za gościnę i opiekę nad wiatrakiem!
Brenno
Brenno Ten doskonale utrzymany koźlak stoi w Brennie (pow. leszczyński, gm. Wijewo) w granicach Przemęckiego Parku Krajobrazowego i pochodzi prawdopodobnie z końca XVIIIw. Pełni dziś rolę pensjonatu. Ocena stanu: 5 2009r.

Brenno1 Brenno

Ten stoi również w Brennie, w niewielkiej odległości od poprzedniego. Jego stan jest niestety makabryczny. konstrukcja pochodzi prawdopodobnie z końca XVII wieku i jako zabytek mocno "uwiera" obecnych właścicieli. Stopień bałaganu panujący wokół niego świadczy nie tylko o kulturze właścicieli obejścia ale także o cichym wyczekiwaniu na przysłowiowy grom z jasnego nieba, który pomoże pozbyć się "złomu". Ocena stanu: 4 2009r Brenno

Dolne Grądy
Dolne Grądy Miejscowość Dolne Grądy, w bok od drogi wojewódzkiej z Wrześni przez Pyzdry do Kalisza. W polu stoi samotny koźlaczek z 1780r. W Grądach Górnych do niedawna też stał koźlak... Ocena stanu: 3 2009r.

Dolne Grądy

Śmigiel Śmigiel
Śmigiel
Dwa doskonale utrzymane koźlaki w Śmiglu, stanowiące wizytówkę miasta, zwanego miastem wiatraków. Legenda głosi, że w okolicy miasta zawsze było ich 99. Kiedy tylko ktoś próbował zbudować kolejny, jeden z nich płonął. Perfekcyjnie utrzymane, doskonale zdefiniowane w krajobrazie i nowocześnie prezentowane obiekty, które mają rzeczywiście po dwieście, trzysta lat robią wrażenie wspaniałego, majestatycznego ale nade wszystko autentycznego zabytku. Miano "miasto wiatraków" i piekna legenda z nim związana zobowiązują, a władze Śmigla uczyniły wszystko by zobowiązaniom stało się zadość. Nie jest to niestety norma wśród samorządów i władz miast. Warto więc odwiedzić Śmigiel by się przekonać, że dbałość o zabytki może być elementem tożsamości miasta.
Ocena stanu: 5
2009r

Śmigiel Śmigiel

Śmigiel Śmigiel

Śmigiel

Śmigiel

Osieczna
Osieczna Osieczna
Osieczna w powiecie leszczyńskim słynie z malowniczej, jedynej w Polsce grupy trzech koźlaków zachowanych w naturalnym krajobrazie. Wiatraki pochodzą z XVIII  (jeden) i XIX w (dwa). Wszystkie trzy noszą dziś imiona ostatnich pracujących w nich młynarzy. Dwa widoczne na fotce powyżej to Franciszek i Józef Adam i należą do miasta. 11 stycznia 1919 roku w ich cieniu rozegrała się zwycięska bitwa powstańcza, która przeszła do historii jako bitwa pod wiatrakami. Ocena stanu: 5 2009r. Środkowy osiecki koźlak to Józef Adam, który ostatni kilogram mąki "przesypał" na przełomie lat 70-tych i 80-tych XXw.

Osieczna Osieczna
Śmigi Józefa Adama Trzy koźlaki z Osiecznej w całej okazałości.

Osieczna Osieczna
Doskonale utrzymany Leon jest dziś w rękach prywatnych. Franciszek

Osieczna Osieczna, dbając o wizerunek miasta prezentuje także tą miniaturkę wiatraka na płycie rynku jednoznacznie kojarząc miasto ze słynnymi wiatrakami.

Orkowo
Wiatrak stojacy na terenie wsi Orkowo, w powiecie śremskim.
Doskonale zachowany, pozostający w prywatnych rękach i doskonale ukryty wśród leśnej zieleni koźlak. Ocena stanu: 5 2009r.
Niestety, po dwóch latach od zrobienia zdjęć właściciel subtelnie przypomniał nam o braku jego zgody na publikację tych zdjęć. Tak jak nie występujemy o zgodę publikację zdjęć tysiący innych budynków, które fotografujemy. Naszym zdaniem, wobec wykazanej dbałości o wiatrak (co wyrazilismy opisem) miał najmniej powodów do takiego zadbania o wizerunek wiatraka... Argumentacja, którą się posłużył jest przy tym dla nas zupełnie niezrozumiała, bo naszym celem jest raczej promocja takich działań, które orkowskiemu wiatrakowi, dzięki jego właścicielowi
z pewnością się przysłużyły. Piętnujemy tylko tych, którzy nie potrafią należycie zadbać o nabyty zabytek, w myśl zasady "Noblez oblige...". Jest nam tym bardziej przykro swoim działaniem otwiera i zamyka listę takich zachowań wobec nas.
Nie ma problemu, zdjęcia zdejmujemy ze strony.
Ponieważ od ich zrobienia upłynęło ponad dwa lata, bedziemy musieli wkrótce zweryfikować stan zabytku, który niespodziewanie stał się dla nas przypadkiem szczególnym.

Jerka
Jerka Koźlaczek z Jerki w powiecie kościańskim, przy drodze na Leszno. Pochodzi z poł. XVII wieku. Póki co wydaje się dość mocny ale czas już pracuje co widać po śmigach. Ocena stanu: 4
2009r.

Jerka

Pysząca
Pysząca Tuż przed Śremem od strony Książa Wlkp w miejscowości Pysząca dogorywa ten koźlaczek. Ocena stanu: 2
2009r

Pysząca

Dąbcze
Dąbcze Dabcze
Koźlaczek z 1766r...
Dąbcze, pow. leszczyński

Dąbcze Dąbcze

Dąbcze Dąbcze

Czerlejno
Czerlejno Czerlejno
Stosunkowo blisko Środy na historycznym terenie ziemi średzkiej, choć dziś już administracyjnie w pow. poznańskim zachował się jeszcze jeden koźlak. "Zachował się" brzmi niestety zbyt optymistycznie, bo widoczny już brak pokrycia dachu w krótkim czasie doprowadzi do jego całkowitej ruiny. Wiatrak pochodzi z XIXw. Ocena stanu: 3 2009r.

Czerlejno

Daszewice
Daszewice w powiecie poznańskim. Na tyłach jednego z gospodarstw stoi koźlak z 1873r. Niestety tablica postawiona obok (w istocie rzeczy i śmieszna i straszna) mówi sama za siebie. Intensywna zabudowa wzgórza na którym stał wiatrak pozwala przypuszczać, że jego dni są już policzone. Ocena stanu: 3 2009r Daszewice

Daszewice Daszewice

Daszewice Daszewice

Rydzyna
Rydzyna Rydzyna
Wiatrak "Józef" na Młyńskiej Górze w Rydzynie to nie częsty pozytywny przykład chęci do ratowania tych specyficznych, urokliwych i jakże naszych zabytków. Choć dziś wygląda wspaniale i godnie pochodzi tak naprawdę z 1983r. Ze starego wiatraka, jednego z 39 występujących kiedyś na Młyńskiej Górze pozostały tylko podwaliny i część kozła. Inne części ukompletowano z dwóch innych wiatraków Młyńskiej Góry, które już przechodziły do historii. W wiatraku "Józef" mieści się Muzeum Rolnictwa i Młynarstwa w Rydzynie.
Ocena stanu: 5 2009r.

Rydzyna Rydzyna

Rydzyna Rydzyna

Wiatraki Wielkopolski W grudniu 2005 roku z inicjatywy leszczanina Jarosława Jankowskiego powstało stowarzyszenie "Wiatraki Wielkopolski", którego celem jest m.in ratowanie tych cennych zabytków i popularyzacja wiedzy na ich temat. W 2006 roku wydano album pt. "Wiatraki Wielkopolski", zaś w 2008 roku wydawnictwo TopMAPA wydało mapę turystyczną w skali 1:220000 pt "Wielkopolski Szlak Wiatraczny." Wielkopolski Szlak Wiatraczny

Skala oceny stanu koźlaków
skala oceny stanu koźlaków i paltraków
Wielokrotnie, wertując różnorodne wydawnictwa dotyczące wiatraków, natrafiamy na informacje na temat ich obecnego stanu. Autorzy notek posługują się przy tym bardzo niejasnymi choć popularnymi określeniami typu "stan bardzo dobry" lub "ruina". Określenia te choć powszechnie znane i popularne, nie są niestety dość precyzyjne, a dodatkowe zamieszanie wprowadzają gdy brakuje odpowiedniej fotki przy opisie. Z doświadczenia wiemy, że określenie "ruina", może oznaczać wiatrak pozbawiony śmig i pokrycia zewnętrznego ale także zachowany tylko fragment kozła. Postanowiliśmy opracować więc skalę oceny stanu konstrukcji wiatraka, która w miarę skutecznie pozwoli opisać jego rzeczywisty wygląd i stan. Z oczywistych względów dla koźlaków i konstrukcyjnie podobnych paltraków skala jest inna niż dla wiatraków wieżowych, gdzie przewidzieliśmy tylko trzy stopnie.

skala oceny stanu wiatraków wieżowych

wiatraki zniszczone
Otwarta lista wiatraków wokół Środy Wielkopolskiej, które zakończyły swój żywot po roku 2000.

Wiatraki wokół Środy Wielkopolskiej - stan na koniec lat 30-tych XX wieku i obecnie.
Wiatraki wokół Środy Wielkopolskiej
Muzeum Młynarstwa w Jaraczu >>

W podróży i przed wiedzę zaczerpnąć można z:
J. Sobczak „Zwiedzamy ziemię średzką”, Średzkie Towarzystwo kulturalne, Środa Wielkopolska 2000 J. Sobczak, „Zaniemyśl i okolice”, Zaniemyśl 2001 J. Sobczak, „Przez Wielkopolskę” , Poznań 1999
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990 S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”Wydawnictwo "w drodze", Poznań 1999 J. Tobolski „Wielkopolska poprzez wieki” Wydawnictwo poznańskie, Poznań 1999 Z. Górczak, "Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314r)", WBP, Poznań 2002
J. Jankowski "Wiatraki Wielkopolski, LTK, Leszno 2006
mapa "Wielkopolski szlak wiatraczny"  TOP MAPA skala 1:220000,

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
J. Sobczak "Polskie wiatraki" nr 21

CR
©MB 06.2007
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1s_c