Miasto sześciu świątyń

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Idziego Opata i Wyznawcy
Kościół farny pw. NMP
Kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP
Kościół klasztorny pw. św. Krzyża
Kościół szpitalny pw. św. Ducha
Kościół pw. Wszystkich Świętych
Kościół św. Sebastiana
Średzkie świątynie od k. XI do pocz. XIX w - tabelka
średniowieczne świątynie Środy

Czym było dla człowieka średniowiecza życie? Najkrócej mówiąc było tylko doczesną wędrówką do bram królestwa niebieskiego. Wobec tak określonego celu człowiek średniowiecza starał się żyć dokładnie tak, jak wymagał od niego Bóg. Szybki rozwój średniowiecznych miast i związane z tym zmiany w strukturze społecznej wymagały sprawnej organizacji kościelnej, a nade wszystko odpowiedniej liczby domów bożych, które nie tylko pomieściłyby wszystkich wiernych, ale także wypełniłyby przestrzeń miast tkanką "bożej architektury". Budowa świątyń miejskich stanowiła nieodłączny element średniowiecznej egzystencji, spełnienie woli fundacyjnej władców, ale także wyraz zdolności, mocy twórczych  i bogactwa mieszczan. Średniowieczna struktura społeczna, w której władca – panujący – pomazaniec boży sprawuje doczesne władztwo z woli Boga, nakazywała niejako przywilej fundacyjny, z którego panujący często korzystali, a który stawał się ciałem we wspaniałych królewskich katedrach. Świątynie budowano także nie tylko dla zaspokojenia potrzeb określonej liczby mieszczan, ale także ze względu na szczególne miejsca czy potrzeby. Prawdziwy boom rozpoczęły zakony przyjmowane w obręb murów miejskich, budujące własne klasztory i kościoły klasztorne. „Symbolem miast – jak pisał Wilfred Koch, cytując przy tym innego wybitnego historyka sztuki Georga Dehio – pozostają katedry i kościoły miejskie, które >>jak kwoka przy kurczętach<< wznoszą się nad domami miejskimi, rynkiem i uliczkami.” Średniej wielkości średniowieczne miasto, dysponowało więc farą, główną świątynią miasta, jednym lub dwoma kościołami klasztornymi w obrębie murów i kilkoma kościołami zlokalizowanymi na przedmieściach, których liczba zależała od topografii miasta i samej liczby przedmieść. poczta
Okolice poczty, czyli skrzyżowanie dzisiejszych ulic Dąbrowskiego, Lipowej i Inwalidów Wojennych. W średniowieczu przebiegał tędy szlak prowadzący ze wschodnich rubieży ziem piastowskich, z kasztelanii Lądzkiej w kierunku Poznania - jednego z grodów centralnych pełniących rolę grodów stołecznych. Szlak z Lądu do Poznania łączył się tutaj ze szlakiem prowadzącycm z Małopolski przez bród na Warcie pod Nowym Miastem, widocznym dzisiaj w przebiegu ulic Lipowa i Niedziałkowskiego. To właśnie w tym miejscu, już być może w końcu X lub począku XI wieku powstała niewielka osada handlowa, nieobronna, pełniąca rolę lokanego rynku dla opola reprezentowanego przez sioła dolnego biegu Maskawy. Szans na większy rozwój osada raczej nie miała wobec bliskości silnego ośrodka administracyjno - handlowego jakim był Giecz i jego osada handlowa, który roztaczał swe administracyjne wpływy nie tylko na opole średzkie ale pewnie i dalej na południe, co znalazło później swe potwierdzenie w zasięgu terytorialnym kasztelani gieckiej. Nie mniej, prawdopodobnie w końcu XII wieku w centrum osady stanął nie byle jaki, bo kamienny kościół pw. Niepokalanego poczęcia NMP i św. Idziego Opata i Wyznawcy. Rola osady niewątpliwie wzrastała.

Lipowa Jeśli miasto było większe lub spełniało funkcje stołeczne dochodziła jeszcze oczywiście królewska katedra i kościoły uniwersyteckie. Miasta mniejsze zadowalały się farą i kościołami z przedmieść. Środa jako średniowieczne miasto średniej wielkości, którego liczbę mieszkańców szacuje się w XV wieku na około 1500 osób, posiadała aż 6 świątyń spośród których do dziś przetrwała tylko jedna, ta największa, główna – kolegiata. Licząc liczbą obiektów w różnych okresach było ich aż 7! . Dawniej, w społeczności średzian panowało powszechne przekonanie, że pierwszym średzkim kościołem była świątynia farna, poprzedniczka dzisiejszej kolegiaty pw. NMP. Domniemanie to oparte było na dwóch piśmiennych wzmiankach o plebanie średzkim Mikołaju z 1276 roku i o kościele NMP z 1281 roku. Wyprowadzano stąd powszechny  wniosek, że w „czasowych” okolicach lokacji Środy ( przyjmuje się dziś zawężone daty lokacji 1253 – 1262) istniał drewniany kościół, pełniący rolę świątyni miejskiej pw. NMP i będący pierwszym kościołem miasta. Późniejsze dokumenty wymieniają oczywiście drewnianą poprzedniczkę naszej kolegiaty istniejącą dokładnie pod tym właśnie wezwaniem. 
Budynek Poczty widziany z perspektywy ulicy Lipowej. Kościół mieścił się prawdopodobnie w bezpośrednim sąsiedztwie poczty lub nawet na jej miejscu. W latach 60-tych XXw, podczas prowadzonych na dziedzińcu poczty prac ziemnych okryto ludzkie kości - ślad po dawnym cmentarzu. Prac archeologicznych jednak nie prowadzono...

Tymczasem w odniesieniu do innego kościoła istniejącego w centrum przedlokacyjnej osady, u zbiegu ulic Lipowa i Dąbrowskiego przyjmowano bezkrytycznie błędną w i interpretacji datę budowy kościoła na 1607 roku. Zbieg ulic Lipowej i Dąbrowskiego to początek Środy. Tam właśnie w pierwszej połowie XI wieku powstała osada otwarta o charakterze handlowym. Dziś już wiadomo, że właśnie w 2 połowie XI wieku powstał na jej terenie najstarszy
kościół średzki pw Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Idziego Opata
i Wyznawcy.
 
Analiza innych dokumentów źródłowych, a nade wszystko „wąskie okienko czasowe” popularności wezwań św. Idziego pozwoliły przyjąć, że data 1607 odnosi się do erygowania nowego ołtarza, a nie całego kościoła. Być może więc historyczna notka o plebanie Mikołaju odnosiła się do istniejącego już wtedy niemal 100 lat kościółka w osadzie? Tego nie wiemy, faktem pozostaje, że wezwania NMP i Niepokalanego Poczęcia NMP choć podobne są jednak różne. Jeśli do tego dodamy, że kościółek w osadzie znany był szerzej pod drugim swoim wezwaniem możemy raczej przyjąć, że przesłanka o plebanie Mikołaju odnosi się do bardzo młodej, drewnianej świątyni chwilę wcześniej lokowanego miasta. Tymczasem kościółek św Idziego stojący w centrum osady targowej był murowany, a jego pierwotną formę z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy dziś przypomniej oglądając kościół cmentarny w Krobii, pochodzący mniej więcej z tego samego okresu. 
Dąbrowskiego
Skrzyżowanie ulic Dąbrowskiego i Lipowej od strony ulicy Dąbrowskiego. Tędy wiódł szlak z Lądu. Do 2 poł. XIII wieku średniowieczni podróżni przechodząc przez osadę handlową kierowali się prosto w stronę brodu na nieistniejącym już dziś cieku wodnym w okolicy dzisiejszego skrzyżowania Jażdżewskiego, Dolnej i Górki, na szlaku do Gniezna. W XIV w przed podróżnymi było już  miasto - Środa. Neogotycki budynek poczty wzniesiony został w 1895r. Ciekawostką jest fakt "wędrującego" wejścia do budynku. Początkowo  znajdowało się ono dokładnie w narożniku ulic Dąbrowskiego i Lipowej. Po odbudowie gmachu w latach 1950-52 znalazło się od strony ulicy Dąbrowskiego, by po  remoncie budynku w 1965 roku "przenieść się" od ulicy Lipowej, gdzie pozostaje do dziś.

kosciół św. Idziego

Nie wiemy niestety kiedy, ale z całą pewnością do murowanego kościoła dostawiono w okresie późniejszym drewnianą nawę. Nie wspomina o niej pierwsza, choć późna wzmianka o kościele z 1503 roku, jednak istnienie drewnianej nawy potwierdzają dokumenty z kolejnych wizytacji.  W 1655 roku kościółek spłonął doszczętnie do czego przyczyniły się wojska Karola Gustawa oblegające Środę. Po kataklizmie został stosunkowo szybko odbudowany a pod koniec tego wieku także gruntownie odnowiony. W 1703 roku pożar dosięga go znowu i w zgodnej opinii regionalistów nie został już odbudowany. Jako daty jego ostatecznej rozbiórki podaje się okres między  1794 a 1819. Obrys kościoła zachowany jest jeszcze na planie z 1794 roku, nie ma go natomiast na planie z 1808 roku.  

kościół św. Idziego po dodaniu nawy >>

Jak wyglądał romański kościół św. Idziego? Najprawdopodobniej typowo, a zobaczyć to możemy dzisiaj np. w Krobi, gdzie zachował się kościół pod wezwaniem tego samego świętego z tego samego okresu. Jedna nawa, niewielka absyda, niewielkie okna... nieco podobnie wygląda dziś ponownie zromanizowany kościół pw. św. Mikołaja w Gieczu, choć jego druga widoczna do dziś faza powstała z prezbiterium.

Kościół św. Idziego w Krobii Kościół św. Idziego w Krobii
Kościół pw. św. Idziego w Krobi. Powstał mniej więcej w tym samym czasie co średzki. Widok od strony południowej. Widok od strony północnej. Doskonale widoczna absyda. Kościół jest dziś cmentarną kaplicą.

Fara miejska pw. NMP

Około 100 lat po zbudowaniu kościoła pw św. Idziego nastąpiła lokacja miasta na prawie niemieckim. Dokładna data lokacji jest wobec dzisiejszego stanu wiedzy niemożliwa do ustalenia, nie zachował się bowiem oryginalny przywilej lokacyjny. Przyjmuje się dziś, że nastąpiło to między rokiem 1253 a 1264. Nowo wytyczone miasto otrzymało swe centrum, w postaci rynku położonego około 100 metrów na południe od dwóch lokalnych wzniesień terenowych. Jedno z tych wzniesień włączono w system obronny miasta lokalizując na nim  zamek, a początkowo prawdopodobnie o wiele skromniejsza budowlę o charakterze obronnym. Szczyt drugiego wzniesienia był doskonałym miejscem na lokalizację miejskiego kościoła farnego. Strome wzniesienie od strony północnej i lokalizacja bramy gnieźnieńskiej na szlaku wiodącym pomiędzy wzniesieniami poważnie wzmacniała walory obronne nowego grodu. Nową świątynię pw. NMP zbudowano z wykorzystaniem powszechnie dostępnego budulca drewnianego, w doskonale już ówcześnie opanowanej technice zrębowej i posiadała najprawdopodobniej nawę i trójbocznie zamknięte prezbiterium przykryte jednym, wspólnym dachem (tzw. typ wielkopolski). Konstrukcja zrębowa nie była raczej oszalowana choć nie można wykluczyć i takiej ewentualności. Nie ma dziś pewności, której świątyni tyczyły się wzmianki z 1276 roku i 1281 roku. Jedno pozostaje pewne: do roku 1423 Środa dysponowała już dwoma świątyniami. Najstarszą; powstałą pod koniec XI wieku w miejscu osady handlowej oraz o 100 lat późniejszą drewnianą świątynię farną w obrębie lokowanego miasta.

porównanie wielkości kościołów: św. idziego, farnego i późniejszej kolegiaty >>
kosciół farny
Założone "na korzeniu" miasto lokowano w odległości około 300 metrów od centrum osady handlowej w miejscu dogodnym strategicznie. Jedno z dwóch okolicznych wzniesień zajął element obronny w postaci umocnionej warowni (trudno mówić tutaj
o murowanym zamku), zaś drugie, około 60 metrów od płyty rynku stało się dogodnym miejscem do budowy świątyni miejskiej - fary. Jednonawowa, zrębowa  świątynia
z zamkniętym trójbocznie prezbiterium i dachem w układzie polskim, wspólnym dla nawy i prezbiterium mogła wyglądać zapewne tak. Szalowanie zrębowych konstrukcji to nawyk późniejszy. Świątynia nosiła wezwanie NMP.

kolegiata kolegiata - wygląd pierwotny
Rysunek po lewej  i zdjęcia u dołu przestawiają dzisiejszą kolegiatę, której sylweta niewiele już przypomina pierwotne
założenie kolegiackie (po prawej).

kolegiata
kolegiata

kościół św. Krzyża
Kolegiata
O powstaniu, kolejnych fazach budowy i tajemnicach związanych z liczbą kaplic kolegiaty szczegółowo pisaliśmy na innych stronach, warto w tym miejscu jednak wspomnieć, że nowo wybudowana świątynia miejska sprawiała w ówczesnej panoramie miasta z pewnością ogromne wrażenie. Choć gotyk jako taki był już w pocz. XV wieku kierunkiem rutynowym, by nie rzec zmanierowanym, to jednak w niemalże stuprocentowo drewnianej zabudowie miejskiej taka góra cegieł wydawała się Mount Everestem.
Kościoł klasztorny pw. św. Krzyża
W 1418 roku pojawia się w dokumentach źródłowych dotyczących Środy klasztor kaznodziejów – zakonu działającego już wtedy od ponad 200 lat na ziemiach Polski. Sama wzmianka o klasztorze nie mówi nic o kościele klasztornym, a ten pojawia się w dokumentach dopiero w roku 1445, jednak trudno wyobrazić sobie, że istniejący z pewnością  przed 1418 rokiem klasztor nie dysponował kościołem. Wygląd zbudowanej w stylu gotyckim świątyni pozostaje dla nas nieznany, jednak dokonana w późniejszym czasie barokizacja obiektu nie poczyniła znaczących zmian w ogólnym wyglądzie. Skąd o tym wiemy? Zachował się bowiem wizerunek kościoła, pochodzący prawdopodobnie z pocz. XIX wieku, który prezentuje budowlę jednonawową z nieco niższym i węższym prezbiterium, widocznymi gotyckimi przyporami i barokową, sygnaturową wieżyczką. Obiekt podominikański wykorzystywała gmina ewangelicka od 1829 roku, a w 1833 roku częściowo zniszczony (nadpalony) remontowano, nie poprawiło to jednak znacznie stanu technicznego kościoła. Kiedy jednak uległ ostatecznej zagładzie niewiadomo. Musiało się to stać przed 1881 rokiem, kiedy to gmina ewangelicka wzniosła istniejący do dzisiaj kościół.

Kościół szpitalny pw. św. Ducha

Średniowiecze wydaje się dziś okresem, który promował szczególnie jednostki silne, wybitne, dobrze urodzone, spychając na margines społeczeństwa tych z najniższych warstw społecznych, ubogich i chorych. W istocie rzeczy państwo feudalne nie znało pojęcia  opieki socjalnej, a jedyną instytucją, która w sposób w miarę zorganizowany prowadziła coś na kształt dzisiejszej opieki był kościół. Już we wczesnym średniowieczu przy tworzących się jednostkach miejskich i związanych z nimi szlakach komunikacyjnych powstawały kościoły szpitalne, których zadaniem była opieka nad podróżnymi, ale także ubogimi, sierotami, wdowami – słowem wszystkimi tymi, którzy w społecznej tkance miast czuli się wyobcowani. Szpital, z łacińskiego "hopsitium" oznacza m.in. gościnę. Wezwaniem kościołów szpitalnych w Polsce najczęściej był Duch Św. Przyjęty jako patron zakonu braci szpitalnych, powołany przez papieża Inocentego III w 1198 roku. Zdarzały się później także inne charakterystyczne wezwania min Św. Trójcy, Łazarza, św. Walentego i św. Leonarda. Średzki kościół szpitalny św. Ducha powstał najprawdopodobniej już w XIII wieku na co mogłoby wskazywać wezwanie, bowiem w XIV stuleciu w stosunku do tych kościołów zaczęło upowszechniać się wezwanie św. Trójcy. Spróbujmy popuścić wodze wyobraźni i zadajmy sobie pytanie: czy kościół mógł istnieć już w XII stuleciu jeszcze przed lokacją miasta? Mogłoby to być pośrednim dowodem faktu połączenia szlaków z Bnina i Poznania w kierunku do Lądu i Gniezna w okolicach dzisiejszego zbiegu ulic Kościuszki i Szpitalnej co mogłoby być wynikiem dogodnego układu topograficznego. W miejscu spotkania szlaków istnieć mogła niewielka osada wraz z kościołem przy brodzie na niewielkim cieku wodnym umożliwiającym komunikację na linii wschód – zachód. Być może więc późniejszy topograficzny wybór lokacji miasta miał swe korzenie nie tylko w postaci dwóch charakterystycznych wzniesień, które zajął zamek i fara, ale także w postaci tak właśnie ukształtowanego przebiegu szlaków. Trudno dociekać dziś czy rzeczywiście kościół szpitalny św. Ducha mógł powstać jeszcze przed lokacją miasta, pewna jest natomiast pierwsza wzmianka o nim dopiero w 1419 roku. Jak wszystkie średzkie kościoły także i drewniany kościół św. Ducha nie miał szczęścia do wojen ze Szwedami i pożarów. Odbudowana po potopie świątynia uległa zagładzie w 1697 roku w wyniku pożogi, a ponownie odbudowana została w roku 1700. XVIII wiek nie był jednak szczęśliwy dla kościoła do czego wydatnie przyczyniła się katastrofa rozbiorów i stosunek władz pruskich do kościołów szpitalnych. 

Kościół Wszystkich Świętych i św. Ducha
Drewniany, jednonawowy kościół pw. Wszystkich Świętych miał, jak wynika to z opisów, około 9 metrów długości i około 4 metrów szerokości, nie był więc budowlą zbyt okazałą. Przedstawiliśmy go na rysunku wraz z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, co do którego jednak źródła milczą. Podobnie mógł wyglądać kościół sw. Ducha na przedmieściu poznańskim.

Kościół św. Ducha W 1793 roku rząd pruski uznał, że szpitale kościelne stanowią własność miasta lub gminy. Średzki kościół był w tym czasie już z pewnością w stanie raczej nie najlepszym, choć z dokumentów archiwalnych jednoznacznie wynika, że użytkowany był jeszcze w roku 1810. Cmentarz wokół kościoła był najdłużej użytkowanym cmentarzem przykościelnym w Środzie, decyzja o założeniu nowego cmentarza w pobliżu dawnego kościoła św. Sebastiana ze względu na opór duchowieństwa i mieszkańców długo nie była wypełniana. Regularne pochówki na nowym cmentarzu odbywały się od 1805 do roku 1806, po czym aż do roku 1817 dokonywane były ponownie na dawnym cmentarzu św. Ducha. W dialogu władz kościelnych z magistratem jednoznacznie opowiadającym się za nową lokalizacją cmentarza, sugerowano możliwość dalszej rozbudowy cmentarza przykościelnego, argumentując to znaczną odległością do nowego cmentarza i jego podmokłego terenu. Jak długo istniał sam kościół nie wiadomo, przyjmuje się jako datę jego ostatecznej rozbiórki około roku 1820.
Kościół pw. Wszystkich Świętych.
Średniowieczna Środa jako miasto lokowane i otoczone murami posiadała trzy bramy umieszczone na głównych szlakach komunikacyjnych
Kościół szpitalny pw. św. Ducha istniał tuż za bramą poznańską na przedmieściu o tej samej nazwie, na którym spotykały się szlaki z Bnina do Gniezna i z Poznania do Lądu. Kościół wymieniany jest po raz pierwszy w roku 1419 i z tego samego roku pochodzi też pierwsza wzmianka o murach miejskich.  Kiedy ostatecznie rozebrano kościół nie wiadomo. Obecny budynek Domu Pogodnej Jesieni pochodzi z 1905r.

Były to: brama pyzdrska, na szlaku do Lądu i Nowego Miasta, z przedmieściem pyzdrskim, które z czasem wchłonęło dawną osadę otwartą z kościołem św. Idziego, brama Poznańska prowadząca szlaki w kierunku Bnina i Poznania z kościołem św. Ducha oraz Brama Gnieźnieńska na szlaku w kierunku Gniezna. Tuż za bramą gnieźnieńską szlak przekraczał niewielki ciek wodny, a za nim rozbudowało się przedmieście, którego nazwa przejęta została od wezwania kościoła, wzmiankowanego po raz pierwszy w 1443 roku. Podobnie jak kościół św. Ducha była to konstrukcja drewniana, szczególnie podatna na ogień, stąd też kościół wielokrotnie płonął i wielokrotnie był remontowany. Zlokalizowany był w miejscu dzisiejszego probostwa kolegiackiego, a przynajmniej w trójkącie ulic Jażdżewskiego, Szamarzewskiego i Górki, które tworzyły oś przedmieścia. W 1696 roku stan świątyni określany jest jako katastrofalny i nie wiadomo czy po tym czasie był jeszcze remontowany. Całkowitej rozbiórce uległ prawdopodobnie po 1821 roku.
Kościół pw. św. Sebastiana
Ostatni ze średzkich kościołów zlokalizowany był najprawdopodobniej w miejscu dzisiejszej figury matki Boskiej na cmentarzu średzkim. W dokumentach pojawia się dopiero w roku 1610, gdzie mówi się o jego powstaniu, jednak powszechnie przyjmuje się dziś, że powstał znacznie wcześniej, już w czasach średniowiecza. Drewniany kościółek ucierpiał w czasie wojny ze Szwedami, ale odbudowany został w 1715 roku. Jak wynika z zachowanych dokumentów wokół cmentarza nigdy nie prowadzon regularnych pochówków, choć nie wykluczone, że kolatorzy kościółka byli tamże chowani. O jego randze niech świadczy fakt, że w ciągu roku odbywały się w nim tylko cztery msze. Pod koniec XVIII wieku kościół byl juz zruinowany i rozebrany został prawdopodobnie tuż przed pierwszymi pochówkami na nowo wytyczonym cmentarzu średzkim.
* * *
kościół św. Sebastiana
Niewielki, drewniany  kościółek sw. Sebastiana istaniał być może już w wieku XVI lub nawet może XV, choć pierwsza wzmianka o jego istnieniu pojawia się dopiero na początku XVII wieku. Wokół niego nigdy prawdopodobnie nie urządzano pochówków. Zruinowany kościół rozebrany został około 1805r, ale teren wokół niego wykorzystany został do lokalizacji nowego cmentarza, który istnieje do dzisiaj. Dzisiejszym śladem po jego lokalizacji kościółka może być figura MB.

klasztor klasztor
Niemcy w trakcie okupacji utworzyli w budynkach poklasztornych zakład Konfekcji, który po wojnie włączony został do zrzeszenia Modena. Dziś w budynkach poklasztornych i po przemysłowych powstają lofty. Teren po prawej stronie, wzdłuż ulicy 17 września zajmowały klasztorne ogrody. Ostatni mnisi opuścili klasztor w 1819r, choć klasztor sekularyzowano cztery lata wcześniej. Ostatecznie przejęty przez gminę ewangelicką teren zabudowany został m.in widocznym na zdjęciu Domem Ewangelickim, powstałym najpóźniej, bo w 1902r. Dziś mieści się tu przedszkole.
\
kościół NSPJ
kościół św. krzyża1
Poewangelicki kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa powstał w 1881r. W tle widać zabudowania dawnego klasztoru, obecnie Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Roda" Powstały w 1873 roku budynek pastorówki. Kościół św. Krzyża stał gdzieś pomiędzy nim, ul. Małą Klasztorną i  współczesnym kościołem.

Dom Pogodnej Jesieni Dom Pogodnej Jesieni
Dom Pogodnej Jesieni widziany od strony ulicy Kościuszki. Wokół kościoła szpitalnego św. Ducha istniał cmentarz, pewnie sporych rozmiarów, bo okazał się najdłużej użytkowanym średzkim średniowiecznym cmentarzem. Pierwsze pochówki, dokonane w 1805r, zgodnie z zaleceniem władz świeckich i wobec oporu duchowieństwa i mieszkańców,  na nowym cmentarzu poza miejskim  już rok później zostały zaprzestane. Forowany przez mieszkańców i duchownych cmentarz przy kościele św. Ducha użytkowany był do 1817r!

Kościół Wszystkich Świętych Widok z Limanowskiego w kierunku na skrzyżowanie Jażdżewskiego i Górki.
W średniowieczu, gdzieś w tym miejscu istniał bród lub most na niewielkim cieku wodnym wchodzącym w skład systemu fosowego grodu. Tuż za ciekiem rozwijało się przedmieście Wszystkich Świętych.

Trójkąt ulic Szamarzewskiego i Jażdżewskiego. Wydzielony przez nie plac, zamykany od wschodu ulica Górki stanowił centrum przedmieścia Wszystkich Świętych przedmieście Wszystkich Świętych

Kościół Wszystkich Świętych Ulica Jażdżewskiego w kierunku probostwa kolegiackiego. W średniowieczu rozbudowało się tutaj przedmieście Wszystkich Świętych, które swą nazwę zawdzięczało wezwaniu kościoła wymienionego po raz pierwszy w dokumentach w 1443r. W swej formie kościół najprawdopodobniej nie wiele różnił się do kościoła św. Ducha z przedmieścia poznańskiego.
Kolegiackie probostwo. probostow kolegiackie

porównannie wielkości kościołów
kościół św. Idziego
Do romańskiego kościoła dobudowano z czasem drewnianą nawę, znacznie zwiększając jego powierzchnię, co może świadczyć o intensywnym rozwoju dawnej osady, pewnie początkowo jeszcze samodzielnym, jednak już wkrótce jako przedmieście pyzdrskie lokowanej Środy. Na rysunku przedstawiliśmy konstrukcje drewniana oszalowaną, taką jaką mogła być np. w  XVIIw.

Średzkie kościoły od XIIw. do pocz. XIXw.
tabela
Kolegiata >>
Klasztor Dominikański >>
Cmentarz średzki >>
Kanon Krajoznawczy Ziemi Średzkiej >>

Wiedzę zaczerpnąć można z:

B. Urbańska "Kolegiata w Środzie Wielkopolskiej", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp  2008
B. Urbańska „Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej”, ŚTK, Środa Wlkp 2000,
B. Urbańska „Cmentarz średzki”, ŚTK, Środa Wlkp, 2004
S. Nawrocki (red.) „Dzieje Środy Wielkopolskiej” , Urząd Miasta i Gminy w Środzie Wlkp., Środa Wlkp. 1990, t 1-3
M. Pajchrowska „Środa i powiat średzki na dawnych pocztówkach”, wydawnictwo Wojan, Środa Wlkp. 2004
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”, W Drodze, Poznań
P. Maluśkiewicz "Gotyckie kościoły w Wielkopolsce" wyd. WBPiCAK, Poznań 2008
W. Łęcki (red.) "Nasza Wielkopolska" WBPiCAK, Kurpisz, Poznań 2004, tom 1-3
J. Nowacki „Dzieje archidiecezji poznańskiej”, t.1-2, Poznań 1959-64
J. Łukaszewicz „Krótki opis historyczny kościołów parochialnych…”, t. 1, Poznań 1858
E. Raczyński „Wspomnienia Wielkopolski tj. województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego,”, Poznań 1842-48
L. Gomolec "Ziemia Średzka", Środa 1935
W. Koch „Style w architekturze”Świat książki, Warszawa 1996
Z. Górczak "Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314r)", WBP, Poznań 2002 praca zbiorowa,"Od plemion do Rzeczypospolitej", Książka i Wiedza, Warszawa 1999

Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym: Z. Jóźwiak  „Dzieło życia księdza Bartłomieja”,  nr 27
Z. Jóźwiak  „Średzka kaplica pw św. Marii Magdaleny”, nr 5
Z. Jóźwiak  „Z tajemnic średzkiej kolegiaty”nr 3 Z. Jóźwiak  "I ślubuje wystawić w tym miejscu światynię murowaną..." nr 25
Z. Jóźwiak "Kościoły pw. św. Idziego w Polsce", nr 2

Z. Jóżwiak: "Z historii kościoła św. Idziego w Środzie" nr 1

Z. Jóźwiak "Cieki wodne w rejonie dawnej Środy", nr 4
Z. Jóźwiak "Szpitale oraz kościoły szpitalne pod wezwaniem św. Ducha", nr 10
Z. Jóźwiak "Przedmieścia średniowiecznej Środy - głos w dyskusji", nr 18
Z. Jóźwiak "Ochrona zabytków - konieczność czy fanaberia" nr 6

B. Urbańska "Legendy Kolegiackie" nr 46
B. Urbańska "O średzkim przeorze - odstępcy"
St. Pawłowski "Średzki ring"  nr 27
D. Pawlicka: "Dzieje Domu Pogodnej Jesieni w Środzie Wlkp" nr 8
St. Nawrocki: "Środa Wielkopolska od pocz. XVI do końca XVIII w. (cz. I)" nr 33
St. Nawocki: "Środa Wielkopolska od pocz. XVI do końca XVIII w. (dok.)" nr 34
CR
©MB 08.2009
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1s_c