Średzkie forum
Plan rynku średniowiecznego >>
Panoramy >>
Funkcje komunikacyjne rynku >>
Historia rynków >>

panorama
Panorama rynku od pierzei południowej, czyli spod gmachu sądu. 

panorama
Panorama od pierzei północnej, w kierunku na gmach sądu.

Jak ustalili naukowcy Środa lokowana była na „korzeniu”, czyli bez wpływu poprzedzającej sieci osadniczej. Pozwoliło to od samego początku ustalić miejsce położenia rynku i sieci ulic. Nie bez znaczenia pozostawał układ szlaków komunikacyjnych istniejących od zarania w pobliżu osady handlowej, której centrum stanowił kościół pw św. Idziego (okolica dzisiejszej poczty), a także topografia terenu. To właśnie wokół kościoła św. Idziego i NMP rozwijała się początkowo Środa, której nazwa związana była z „jus forense” – książęcym przywilejem targu odbywającego się w środkowy dzień tygodnia. Lokacja nastąpiła ok. 300 m na zachód od osady handlowej. Plac centralny – rynek nowo lokowanego miasta miał boki o długości 63 metrów. Z trzech narożników rynku wychodziły po dwie ulice, pełniące rolę ważnego węzła komunikacyjnego. Czwarty narożnik prowadził do zabudowań średzkiego klasztoru Dominikanów.  Trzy pierzeje rynku pokrywała zabudowana ciągła, zaś czwarta przedzielona była dodatkową ulicą (dzisiejsza Senatorska), będącą skrótem do bramy gnieźnieńskiej i zamku starościńskiego.  narożnik północno - wschodni
Charakterystyczny narożnik północno - wschodni.

widok z narożnika północno - wschodniego Jej pochodzenie związane jest z pierwotnym przebiegiem szlaku na Gniezno i Poznań. Na wyraźnym wzniesieniu (90m n.p.m.) na północ od placu centralnego, ulokowano główną świątynię miasta – farę. W narożnikach rynku znajdowały się  studnie. Zabudowa rynku z pewnością była początkowo w całości drewniana, parterowa. Badania archeologiczne przeprowadzone podczas renowacji rynku w 2010r, potwierdziły, że w miejscu dzisiejszych ulic okalających płytę główną stały w średniowieczu domostwa, a sama płyta rynku była znacznie mniejsza. Jedynym murowanym, przynajmniej w dolnej kondygnacji być ratusz. Z opisu L. Gomolca wynika, że ratusz był budynkiem trzy kondygnacyjnym z dwuspadowym dachem i dolną kondygnacją zbudowaną z otoczaków. Środkowa kondygnacja była murowana z cegieł, zaś dodane w 1763r piętro było konstrukcji szachulcowej. Całość ustawiono na planie kwadratu 16,5 x 8,5 metra. Wysokość budowli sięgała 7-10 metrów. W  1778 roku w wieży ratusza umieszczono zegar i zatrudniono na stałym etacie zegarmistrza.
Widok na płytę rynku z narożnika północno - wschodniego,
jeszcze zanim w 2012r wróciły na rynek figury NMP i św. Wawrzyńca.

 Obok ratusza istniał budynek wagi miejskiej, której fundamenty także odsłonięto w 2010r. Po północnej stronie ratusza  powstało z czasem sześć kramów piekarskich i szewskich, które rozebrane zostały w 1826 roku. Po stronie południowej istniało sześć jatek rzeźnickich, rozebranych w 1853 roku. Sam ratusz po licznych zniszczeniach i odbudowach rozebrano definitywnie w latach 1852-53.  W 1889 roku w płaszczyznę rynku wmurowano pamiątkowy kamień symbolizujący jego położenie. Podczas gruntownej modernizacji rynku przeprowadzonej w latach 1979-81 wyeksponowano na stałe niewielki fragment odkrytych fundamentów. Ich zarys oznaczono na powierzchni ciemniejszymi płytami granitowymi. W XVIII wieku, po północnej stronie rynku stanęły charakterystyczne domy zwane senatorskimi, w których zatrzymywali się posłowie w trakcie trwania Sejmików Ziemskich Wielkopolski. Pomiędzy ulicami Senatorską i Kościelną stały początkowo cztery kamieniczki, ale jedna zburzona została w latach 1932-34 tworząc  w ten sposób Plac Kolegiacki. lipy
W trakcie remontu rynku przeprowadzonego w l. 2010-11 posadzono nowe drzewa - zamiast dotychczasowych lip drobnolistnych na płycie rynku pojawiły się lipy kaukaskie.

Od Senatorskiej do Sejmikowej istniały trzy niewielkie kamieniczki, które na początku XX wieku zastąpiono  dzisiejszymi, wyniosłymi kamienicami. Po przeciwnej stronie rynku, w roku 1867, wzniesiono okazały budynek sądu Grodzkiego, który do tej pory zajmował pomieszczenia przebudowanych pozostałości dawnego zamku starościńskiego. Na parceli obok sądu wybudowano siedzibę Kasy Oszczędności i Pożyczki, czyli późniejszego Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych na Poznańskie i Prusy Zachodnie, założonego przez wybitnego społecznika Augustyna Szamarzewskiego. W 1914r. spółka przekształciła sie w Bank Ludowy. Obecny budynek, zbudowany wg projektu znanego architekta Rogera Sławskiego pochodzi z 1915 roku. Mieścił także siedzibę Towarzystwa Czytelni Ludowych oraz Bibliotekę Zjednoczonych Towarzystw. Tuż przy ulicy Kilińskiego, przy narożniku północno - zachodnim mieścił się jeszcze jeden ważny budynek – Hotel Hütner, pełniący w czasach zaborów tą samą rolę co słynny bazar poznański i mniejsze w Jarocinie, Śremie, Miłosławiu -  stanowił centrum życia kulturalnego Środy. plan grodu
plan średniowiecznej Środy >>

pierzeja północna Był ostoją patriotyzmu, odbywały się w nim zebrania ważnych z punktu widzenia polskości towarzystw (m.in Bractwa Kurkowego),  cechów rzemieślniczych, kupców i animatorów życia społecznego. Po II w. św. budynek był siedzibą Bibliotek: Miejskiej (1949-76), Powiatowej, Pedagogicznej i ZBOWiD. Dziś ponownie w rękach prywatnych mieści restaurację kultywującą dawne tradycje hotelu. Większość mieszkańców Środy pewnie doskonale pamięta, położoną w środku południowej pierzei rynku aptekę „pod orłem”, z charakterystyczną rzeźbą tego ptaka, nad wejściem. Apteka, należąca do niejakiego Heinza istniała już w 1842r. Tradycje „farmaceutyczne” tego miejsca zanikły na przełomie XX i XXIw. Warto także wspomnieć o dwóch pomnikach, które jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym stały w płn-wsch. i płd-wsch. części płyty głównej. Pomniki przedstawiały św. Wawrzyńca i NMP. Na gmachu sądu umieszczono w 1946r. tablicę upamiętniającą miejsce mordu na Polakach w dniu 20 października 1939r, przeprowadzonego przez hitlerowskich oprawców w ramach operacji „Tannenberg”. 
Widok na pierzeję wschodnią

Tablica upamiętnia również rozstrzelanych w dniu 17 września 1939r. na łąkach kijewskich, ujętych w trakcie łapanki na terenie tzw. Wielandowa (kwartał ulic Spichrzowa, Mała Klasztorna, Wiosny Ludów).W 1995r. w sąsiedztwie tego miejsca odsłonięto inną, pamiątkową tablicę, upamiętniającą działalność Inspektoratu „Środa” AK. W płd-wsch. części płyty rynku, w 1967r, w ramach obchodów 700-lecia miasta odsłonięto pomnik poświęcony tej rocznicy, który na długie lata wrósł w pejzaż rynku. Podczas modernizacji płyty głównej prowadzonej w latach 1979-81 pomnik obniżono w powstałe zagłębienie, otoczone granitowymi kwietnikami. Na pomniku tym umieszczono z czasem trzy tablice pamiątkowe:
  • W grudniu 1988r. w 70-ta rocznicę odzyskania niepodległości i wybuchu powstania Wielkopolskiego
  • W 1989r. w 50-ta rocznicę wybuchu II w. św.
  • W 1994r. w 75-ta rocznicę powstania Związku Inwalidów Wojennych RP.
Na przestrzeni lat rynek nosił różne nazwy. Pierwotnie prawdopodobnie nazywany był po prostu rynkiem. Gdy na płn-zach. od niego zagospodarowano (zniwelowano i osuszono) nowy plac (obecnie Plac Armii Poznań) pojawiła się nazwa Stary Rynek. W latach 1950-56 na krótko był to Rynek Stalingradzki. Do 1963r. rynek ponownie był Starym Rynkiem, kiedy to nadano mu nazwę plac Miłostana. 23 lutego 1989r. przywrócono stara nazwę. W poł. 2010r. rynek ponownie poddano gruntownej modernizacji. Autorem koncepcji był Mariusz Jankowiak. W trakcie prac całkowicie przebudowano sieć wodociągową i energetyczną oraz nawierzchnię płyty głównej i okalających ją ulic. W trakcie przebudowy przeprowadzono także prace archeologiczne w wyniku, których zdefiniowano trzy poziomy osadnictwa:
plan średniowiecznego rynku
Tak mógł wyglądać średzki rynek w XV wieku. W znaczniejszych miastach, aby ułatwić komunikację w obrębie rynku wykładano drewniane pasaże, pierwowzory współczesnych chodników, które znacznie ułatwiały przemieszczanie zwłaszcza wobec długotrwałych deszczów, rozmiękczających grunt. Położenie ratusza i wagi miejskiej zaznaczono zgodnie z badaniami archeologicznymi przeprowadzonymi w 2010r.

4
  • Osadę kultury łużyckiej z okresu 1300-1000 l p.n.e.
  • Osadę kultury przeworskiej z początku n.e.
  • Wczesnopiastowską osadę datowana na X-XIIIw.
Odsłonięto m.in. fundamenty ratusza (odsłonięte już w trakcie remontu 79-81`), wagi miejskiej i pręgierza. Z wykopów wydobyto także sporo monet pochodzących z różnych okresów. Nową lokalizację (przy zbiegu ulul. Kościuszki i Kilińskiego) znalazł pomnik 700-lecia.. Spośród elementów małej architektury przewidywanych w projekcie, w pierwszym etapie prac (zakończonym w połowie 2011r.) na płycie rynku znalazła się trójramienna latarnia wyznaczająca środek placu. Ponadto odmiennym kolorem kostki zaznaczono fundamenty ratusza oraz wagi miejskiej. Ponownie wmurowano pamiątkowy kamień wyznaczający położenie średniowiecznego ratusza. Elementem przebudowy są także nowe nasadzenia 16 lip kaukaskich, zamiast usuniętych, rosnących dotychczas na płycie lip drobnolistnych.
Zegar na budynku sądu.
Zdjęcie pochodzi sprzed 2010r stąd okazałe korony lip drobnolistnych rosnących
przez remontem na płycie rynku.

 W 2012r w płd-wsch i płd-zach części rynku ponownie odsłonięto figury na wysokich cokołach, które zniknęły z pejzarzu rynku ok 1930r. W części płd-wsch znalazł się św. Wawrzyniec, a w przeciległym figura NMP. W kolejnym etapie prac planuje się zabudowę pomnika – fontanny, upamiętniającej tradycje średzkich sejmików ziemskich oraz słup ogłoszeniowy.  Każde miasto ma swoje centralne miejsce, swoje serce. Nie wszystkie jednak mają to szczęście mieć je w tym samym miejscu od zarania dziejów. Nie wszystkie mają je takie piękne. Środa Wielkopolska ma. Przemijały wieki, epoki, rozrastała się tkanka miejska, powstawały nowe ulice, nowe ciągi komunikacyjne, nowe dzielnice, upadły mury miejskie. Średzka Agora, Forum, Rynek jako plac centralny pozostał na swoim miejscu, u stóp kolegiaty. I nadal jest placem centralnym, sercem miasta, jego symbolem.
* * *
narożnik płn-zach.
Narożnik południowo-zachodni z charakterystycznym budynkiem banku ludowego powstałym w roku 1915 wg. projektu znanego architekta Rogera Sławskiego. Przed remontem w tej części rynku znajdowało sie obniżenie w którym stał pomnik 700-lecia miasta (poniżej)

stare zdjęcie z pomnikiem 700-lecia pomnik 700-lecia w nowym miejscu

Rynek w dzień (zima) A.D. 2009 (przed remontem)
rynek
Rynek nocą A.D. 2009 (przed remontem)
rynek noc 2009
Rynek nocą A.D. 2011 (przed postawieniem figur)
rynek noc 2011
Rynek A.D. 2014 z opisem
panorama 2014

widok na pierzeje wschodnia Widok na pierzeję wschodnią wzdłuż północnej.
Z prawej strony strzelista wieża neogotyckiego kościoła NSPJ i miejsce gdzie w 2012 roku ponownie stanął pomnik św. Wawrzyńca

Widok na rynek z narożnika północno - zachodniego. Na pierwszym planie figura NMP. narożnik płn-zach

domki senatorskie i kolegiata logo
Domki senatorskie (do 1934r cztery) i kolegiata. Widok średzkich domków senatorskich i górującej nad nimi bryły gotyckiej kolegiaty to najczęściej kojarzony ze Środą motyw architektoniczny. Wykorzystujemy go również jako logo strony.

Rynek jako plac centralny
Rynek, jako plac centralny średniowiecznych miast wykształcił się z rzymskiego forum (łac. targ), miejsca, w którym skupiało się religijne, handlowe i administracyjne życie Imperium oraz z greckiej agory – centralnego placu miasta, gdzie odbywały się spotkania mieszkańców, sedno greckiej demokracji. Rozwój średniowiecznych miast ściśle związany był z rozwojem podgrodzi towarzyszących warownym zamkom i klasztorom. Wpływ handlu i rzemiosła  na działalność samego zamku czy klasztoru stawał się tak duży, że władcy starali się na różne sposoby usankcjonować prawnie działalność poszczególnych grup społecznych zamieszkujących podgrodzia. Wtedy to powstawać zaczęły zrzeszenia kupców, gildie, kompanie handlowe i zrzeszenia rzemieślników  w postaci cechów. Rosnąca samoświadomość mieszkańców podgrodzi-miast i wzrost znaczenia tej grupy społecznej zmuszała władców  nie tylko do nadawania różnych przywilejów, ale także do nadawania prerogatyw w dziedzinie prawa i jego egzekucji przedstawicielom mieszczan. Tak powstał samorząd miejski. Tworzenie miasta, nadanie miastu prawa lokacji miało także i  dla władców istotne korzyści. Zdejmowało z nich bezpośrednie kierowanie tysiącami spraw związanych z organizowaniem i administracją miasta, ale także sankcjonowało ich legislacyjne prawo, potwierdzało akt lokacji miasta, jako nieodłączną prerogatywę władcy, panującego. W miarę wzrostu ludności, miasta zaczęły powstawać również od podstaw, jako nowe założenia miejskie, na tzw „korzeniu”, czyli w szczerym polu, najczęściej obok istniejących wcześniej osad handlowych, grodów czy jednostek opolnych.  
funkcje komunikacyjne rynku

narożnik zachodni Urządzane były nie tylko według określonego prawa, porządku, ale także planu urbanizacyjnego. Tak lokowane miasta zawierały centralny plac jako miejsce handlu (locus forum - miejsce targu), ale także pełniący rolę centrum miasta, od którego równolegle rozchodziła się siatka ulic, zamknięta obrębem murów miejskich. Place centralne były najczęściej prostokątne lub kwadratowe, rzadziej owalne, choć od tego kształtu bierze się etymologia słowa rynek, które w języku niemieckim pochodzi od słowa „ring”, oznaczającego właśnie ni mniej ni więcej tylko otaczające centralny plac pierścienie. Centralne miejsce placów zajmowały kramy, budy targowe, a później także ratusz i inne zabudowania. W ich rynku lub bezpośrednio na nim budowano świątynie i siedziby samorządów – rady miejskiej, czyli ratusze (niem. Rathaus - dom rady miejskiej).  Siedziba samorządu wykształciła się z rzymskiej świątyni, pełniącej już w okresie Cesarstwa także rolę hali targowej. We wczesnym średniowieczu ratusz był już „domus consulum” – domem rajców, zawierającym w dolnej kondygnacji  

halę targową (lobia fori). Z czasem ratusze znaczących miast wyewoluowały w kierunku ogromnych, reprezentacyjnych i iście wielofunkcyjnych budowli, łącząc w sobie funkcję kancelarii miejskiej, sali reprezentacyjnej, sal zarządu miejskiego, siedziby rady, izb dochodu, aresztu, kuchni, łaźni i innych. Zwykle w budynku ratusza mieściły się: sala obrad rady, sala sądowa, kancelaria miejska, a w piwnicach izba tortur. Na ratuszu umieszczany był także zegar. Przed ratuszem ustawiano kamienny lub drewniany słup spełniający rolę miejsca publicznego wymierzania kar, zwany pręgierzem. Co ciekawe, punkt jego umiejscowienia był równocześnie geometrycznym środkiem miasta. Kolejnym ważnym budynkiem znaczniejszych miast była waga, czyli miejsce gdzie dbano o normę miar stosowanych w handlu, a także miejsce gdzie można było zważyć swój towar. Nieodłącznym elementem krajobrazu średniowiecznych miast była stojąca w sąsiedztwie główna świątynia miasta, czyli fara.


* * *
sąd
Okazały neogotycki gmach sądu powstał w 1867r i zajmuje połowę pierzei południowej. Na jego elewacji znajdują się dwie pamiątkowe tablice poświęcone hitlerowskim mordom  i działalności Inspektoratu AK "Środa" w czasach okupacji.

logo ŚTK książka
Motyw średzkiego rynku wykorzystywany jest często we wszelkiego rodzaju znakach graficznych, pocztówkach, wydawnictwach.
Po lewej logo Średzkiego Towarzystwa Kulturalnego, po prawej okładka książki w opracowaniu B. Urbańskiej i M. Krzysztofiak,
wydanej przez ŚTK w 1999
latarnia Latarnia wyznaczająca geometryczny środek rynku nawiązuje do przedwojennych latarni gazowych.
Na cokole znalazł się herb Środy

Widok na fragment pierzei zachodniej. Na pierwszym planie kompozycja kwiatowa, na miejscu której w 2012r. stanął ponownie pomnik - kolumna z figurą NMP. narożnik południowo- zachodni

hotel hutner
Budynek w centralnym miejscu zdjęcia to d. hotel Hutner, będący ważnym centrum życia społeczno - kulturalnego Środy w okresie zaborów. W miejscu kwiatów stanie wkrótce fontanna - pomnik upamiętniajacy średzkie tradycje sejmikowe.

Odkryte w trakcie przebudowy rynku relikty dawnej zabudowy oznaczono odmiennym kolorem kostki. Na pierwszym planie (nieco po lewej) zaznaczono budynek wagi miejskiej zaś przed masztami flagowymi budynek ratusza. pierzeja zachodnia

widok na pierzeję północną Widok na pierzeję północną. Dzięki dysproporcji w wielkości XVIII i XIX kamienic doskonale widać górującą nad rynkiem kolegiatę.

domki senatorskie fundamenty
Zdjęcia sprzed przebudowy rynku.
W miejscu zaznaczonym na zdjęciu czerwonym kwadratem eksponowane były  fundamenty (zdjęcie powyżej) średniowiecznego ratusza odsłonięte w trakcie przebudowy nawierzchni w latach 1979-81. Później je zabetonowano.

dawny ratusz
W trakcie przebudowy rynku w latach 1979-81 zaznaczono odmiennym kolorem płyty zarys dawnego ratusza .
(w błękitnym trapezie).

zarys fundamentów wagi miejskiej 107
Ten sam fragment rynku po przebudowie z 2010r. W budynku widocznym w tle funkcjonowała do niedawna apteka "pod orłem" (powyżej), której tradycje sięgały połowy XIXw. Teraz zmieści się tam lokal "Piwnica pod orłem"

7 cudów powiatu 103
Kamień pamiątkowy, wmurowany
w nawierzchnię rynku, wyznaczający miejsce dawnego ratusza,
jeszcze w starej obudowie granitowej.

Średzki rynek - tapeta Średzki rynek - tapeta
 Tapety


Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
W. Koch, „Style w architekturze”,  Świat książki, Warszawa 1996
Z. Górczak, "Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314r)", WBP, Poznań 2002
L.Gomolec,  "Opis historyczno – geograficzny miasta Środa" ,Środa Wielkopolska1987
R.J. Kurnatowski  "Środa Wlkp. węglem. Zabytki, architektura, okolice", Biblioteka im. R. Berwińskiego w Środzie Wlkp Środa Wielkopolska1995
M. Pajchrowska  (red.), "Środa i powiat średzki na dawnych pocztówkach", Wojan, Środa Wielkopolska2004
S. Pomykaj,  "Miasto Środa w latach 1919-1934" Środa1936
J. Sobczak,  "Zwiedzamy Ziemię Średzką", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska2000
B. Urbańska,  M. Krzysztofiak  (red.), "Powiat średzki na dawnej i współczesnej fotografii", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska1999
B. Urbańska  "Raptularz średzki" Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska 2010
Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
St. Pawłowski "Średzki ring", nr 24
B. Urbańska "Stary Rynek", nr 1
B. Urbańska "Ulica Kilińskiego" ,nr 13
B. Urbańska "Ulica Dąbrowskiego", nr 7

H. Machajewski "Ze studiów nad początkami Środy (cz. l)" nr 64

H. Machajewski "Ze studiów nad początkami Środy (dok.)" nr 65

CR
©MB 06.2007
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds1_b ds1_c