Klasztor dominikański

Klasztor

Istniejący ongiś przez 400 lat w Środzie klasztor Dominikanów z kościołem pw. św. Krzyża jest chyba najmniej poznanym ze średzkich obiektów sakralnych. Jest to o tyle paradoksalne, że kilka fragmentów budowli istnieje do dzisiaj, w przeciwieństwie do innych średniowiecznych kościołów, współtworzących niegdyś architektoniczno – religijny plan miasta, a po których ślad już niestety zaginął. Przykładem mogą posłużyć kościół pw. Wszystkich Świętych, funkcjonujący gdzieś w okolicach dzisiejszego kolegiackiego probostwa, czy też kościół św. Sebastiana, którego należało by dziś szukać w pobliżu głównej bramy cmentarza komunalnego (lub może nieco dalej, w kierunku dzisiejszej kaplicy, przy figurze MB). Bez jakiegokolwiek śladu zaginął kościół św. Idziego, z pewnością najstarszy średzki kościół, istniejący w czasach średniowiecza na przedmieściu pyzdrskim, stanowiąc centrum przedlokacyjnej osady targowej. Nie ma także dziś już kościoła szpitalnego pw. św. Ducha stojącego na przedmieściu poznańskim, tuż za bramą poznańską, czyli w okolicy dzisiejszego Domu Pogodnej Jesieni. Wszystkie powyższe łączy istotny mianownik topograficzny, który z  pewnością

Zabudowania poklasztorne widziane od ulicy Wiosny Ludów w osi ulicy Mała Klasztorna. Nazwa ulicy jednoznacznie wskazuje jaka
zabudowa tutaj istniała.

 faworyzował kościół i klasztor Dominikanów. Tym wspólnym mianownikiem jest położenie poza murami miasta, na przedmieściach, które ulegały przekształceniom na przestrzeni wieków, w przeciwieństwie do niezmiennej siatki ulic wewnątrz murów. Stąd też tak wyraźnie dziś, w topografii miasta widać miejsce, które zajmowało założenie klasztorne Dominikanów, istniejące w trójkącie ulic: Mała Klasztorna – nazwę swą zawdzięcza klasztorowi, 17-go Września i murów miejskich. Wyrazistość ta jest tym większa, że zachowały się do dziś mury klasztornego założenia, wykorzystywane do niedawna przez ZPO „Roda” (dawniej „Modena”) noszące, w niektórych miejscach znamiona klasycznej gotyckiej budowli. Istotnym w ogólnym odbiorze dzisiejszych pozostałości po kościele i klasztorze dominikańskim jest fakt istnienia niemalże w tym samym miejscu, wzniesionego na potrzeby gminy ewangelickiej w 1881 roku nowego, neogotyckiego kościoła, a po drugiej wojnie światowej pełniącego rolę parafialnego kościoła pw. NSJ. Południową część założenia klasztoru zajmuje dziś przedszkole, wykorzystujące budynek dawnego Domu Ewangelickiego oraz rozległy teren rozciągający się na południe aż do ulicy ks. Kegla i Wiosny Ludów, który najprawdopodobniej był w przeszłości klasztornym ogrodem. Zakon Dominikanów (właściwa nazwa Kaznodziejów) założony został w XIII wieku przez Hiszpana Dominika Guzmana, jednego ze świętych filarów kościoła katolickiego. Od początku swego istnienia głównym celem zakonu było krzewienie ewangelii i przeciwdziałanie rodzącym się herezjom, a cechami wspólnymi Dominikanów i znacznie starszych Benedyktynów było ubóstwo.  Z racji swych zadań i sposobów działania (zakon dał początek tzw. zakonom żebraczym) stał się poważną bronią kościoła przeciwko wykorzystującym jego słabości, licznym w średniowieczu herezjom (min.  katarzy). Zdobył też sobie miano jednej z najprężniej działających instytucji wewnątrz kościoła katolickiego. Nie dziwi więc fakt, że w przesiąkniętej ideami chrześcijaństwa epoce i rodzącym się "porządku" miast   św. Dominik
Wizerunek św. Dominika Guzmana

symbol Dominikanów
zakon Psów Pana (domini canes), jak bywał nazywany, znalazł swą siedzibę w każdym szanującym się mieście. Pierwszym polskim dominikaninem był św. Jacek Odrowąż, który swój habit otrzymał z rąk samego św. Dominika w Rzymie. Pierwsza wzmianka o założeniu klasztornym w Środzie pojawia się w 1418 roku. Fundatorem klasztoru był biskup chełmiński Jan z Opatowca, który uzyskał na to przedsięwzięcie zgodę króla Władysława Jagiełły. Z braku źródeł pisanych, w pomroce dziejów giną dziś dzieje klasztoru, aż do roku 1752, kiedy to jedna z wizytacji stwierdza fatalny stan murów i całego założenia. Stan ów był wynikiem pożaru, jednej z najczęstszych katastrof średniowiecznych, w drewnianych w większości miastach. Jak wyglądało założenie klasztorne w czasach swej największej świetności? Trudno powiedzieć, bo nie zachowała się żadna grafika prezentująca średzki klasztor. Wygląd kościoła św. Krzyża zrekonstruował regionalista Ludwik Gomolec. Nie wiemy także jak wyglądało rozplanowanie całego założenia w szczegółach, choć tutaj w sukurs przychodzi historia architektury sakralnej i zakonów. Reguły ściśle rządzące architekturą dominikańską nie pojawiły się za życia św. Dominika. W tym okresie Dominikanie korzystali w zdecydowanej większości z darowanych im wcześniej świątyń. Pierwsze ustalenia dotyczące architektury, powstałe za czasów Jordana z Saksonii (drugiego generała zakonu) zmierzały do maksymalnych uproszczeń budowli, co szło w parze z regułą ubóstwa. W 2 poł. XIIIw. w budowie dominikańskich założeń klasztornych na płn. Europy pojawiły się charakterystyczne dla tego zakonu elementy architektoniczne: prostota budowli, objawiająca się układem bez transeptowym, bazylikowym z płasko krytym dachem. Nieco 
symbol i dewiza Dominikanów

ożywienia przyniósł barok, który wniósł do budownictwa dominikańskiego masywy wieżowe. W 1815 roku władze pruskie sekularyzowały klasztor, a pozostających tu czterech mnichów opuściło miasto cztery lata później. Kościół klasztorny pw. św. Krzyża definitywnie zamknięto w roku 1823, by 1829 roku przekazać go liczącej 85 wyznawców gminie ewangelickiej. Ewangelicy przejęli kościół wraz z zabudowaniami poklasztornymi, w których w roku 1834 uruchomiono ewangelicką szkołę ludową o profilu podstawowym. Ponieważ dawny kościół pw. św. Krzyża był już mocno zniszczony, gmina ewangelicka zdecydowała o budowie nowego kościoła – zboru, który powstał w 1881 roku. 8 lat wcześniej zbudowano także budynek Pastorówki (dzisiejsze probostwo kościoła NSJ) zamykając założenie od strony ul. 17-go Września. Kolejnym i ostatnim budynkiem, który powstał w 1902r. na terenie dawnego klasztoru był budynek dzisiejszego przedszkola, którego pierwotnym przeznaczeniem był Dom Ewangelicki, prowadzony przez siostry. Dom ten realizował zadania szkółki dla dzieci, a także zakładu dla chorych. W trakcie II wojny światowej okupant zorganizował w budynkach poklasztornych Fabrykę Konfekcji, przekształcając je do celów przemysłowych. Ten rodzaj działalności kontynuowano również po wojnie. Już w lutym 1945 roku w budynkach dawnego klasztoru urządzono Fabrykę Konfekcyjną zatrudniającą początkowo 175 osób. Od 1949 roku zakład należał do Poznańskich Zakładów Przemysłu Odzieżowego, by w 1951 ponownie odzyskać samodzielność. Nosił wówczas nazwę Średzkie Zakłady Przemysłu Odzieżowego. W latach 1953 – 57 zakład rozbudowano, przyczyniając się do poprawy warunków pracy. Wtedy też (ale także i wcześniej, już w 1945 roku) doszło do wielu bezpowrotnych strat historycznych samej struktury budynków; przede wszystkim klasztornych podziemi. Nigdy nie przeprowadzono poważniejszych badań archeologicznych, które z pewnościa wiele powiedziałyby o średniowiecznym rozplanowaniu miasta. Na początku lat 60-tych zakład ponownie zmienił nazwę na Średzkie Zakłady Odzieżowe Przemysłu Terenowego.  kościół św. Krzyża wg. Gomolca

probostwo   Od 1970 roku  włączono go  jako filialny w skład Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Modena” w Poznaniu. Po upadku poznańskiej „Modeny” pod koniec lat 90-tych, średzki zakład uzyskał ponownie samodzielność i funkcjonował do pocz. 2 dek. XXIw pod nazwą „Roda” sp. zo. o. Fatalna sytuacja w przemyśle odzieżowym i struktura eksportu średzkiej „Rody” przyczyniły się jednak do upadku firmy w 2010r. Do dziś najbardziej charakterystycznym elementem zespołu klasztornego pozostaje niewątpliwie budynek na planie litery „u” z jednym krótszym skrzydłem, niewątpliwie kojarzący się z istniejącymi do dziś założeniami klasztornymi innych miast. Budynek ten z dachem skośnym, wielokrotnie przebudowywany (zwłaszcza po II wojnie światowej) zachował charakterystyczne elementy architektury gotyckiej – przypory istniejące od ulicy Mała Klasztorna i Wiosny Ludów.  Pozostający na wyniesieniu kościół parafialny pw. św. Krzyża to dziś budowla neogotycka, charakterystyczna dla architektury sakralnej gmin ewangelickich  XIX wieku. Jest to budowla jednonawowa z niewielką absydą (rozbudowaną w 2004 roku) i wieżą od strony wschodniej. Pozostałą część założenia dawnego klasztoru zajmuje dziś ogródek przedszkolny. Początek XXI wieku przyniósł nowe trendy w urbanistyce i architekturze, które nakazywały ponowne pochylenie się nad zabytkową tkanka poprzemysłową.
W 1873 Ewangelicka gmina wyznaniowa wzniosła budynek pastorówki.
W tle widoczne, powstałe w połowie lat 80-tych salki katechetyczne.

Okazało się, że doskonale sprawdza się ona jako zabudowa mieszkalna – mieszkanie w tzw. loftach stało się modne. Postindustralna przestrzeń, dająca się w dużej mierze kształtować stała się systemowym uzupełnieniem tradycyjnego budownictwa. Tak również stało się z zabudowaniami średzkiej Rody. Najpierw klasztor, później fabryka, dziś mieszkania – ta kolej rzeczy najlepiej ilustruje dbałość o zabytkowa tkankę miejskich centr, której jeszcze kilka lat temu brakowało.

* * *
przedszkole
Powstały w 1902 roku budynek Domu Ewangelickiego.
Po nacjonalizacji majątku gminy ewangelickiej po II w. św. powstało tutaj działające do dzisiaj przedszkole.
Z prawej widoczny przedszkolny plac zabaw, będący w średniowieczu klasztornym ogrodem.

kościół probostwo i przedszkole
Kościół pw. NSPJ, po prawej zabudowania poklasztorne. Pastorówka - proboszczówka, a w tle
Dom Ewangelicki czyli dzisiejsze przedszkole.

przedszkole przedszkole
Budynek przedszkola widziany od strony ogródka... ...i w kierunku ul. ks. Kegla.
Czy w średniowieczu istniała tam jakaś furta?

klasztor klasztor
Element charakterystyczny dla architektury gotyku - przypora, to jeden z niewielu pozostałych do dzisiaj śladów dawnego klasztoru. Równie charakterystycznym elementem jest ten łuk.

Zakrystia po rozbudowie. zakrystia

Roda Roda
Na tym zdjęciu widać dwie przypory. Spojrzenie w kierunku Wiosny Ludów.


plan Legenda:
1. Kościół klasztorny pw. św. Krzyża
2. Klasztor
3. Ogrody klasztorne
4. Mur miejski
5. Rynek
6. Brama Pyzdrska


Inne średzkie, średniowieczne kościoły >>
Kolegiata >>
Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990 B. Urbańska "Kolegiata  w Środzie Wielkopolskiej" Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2008 B. UrbańskaCmentarz średzki”, ŚTK, Środa Wielkopolska 2004
Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
St. Pawłowski "Średzki ring"  nr 27
B. Urbańska "O średzkim przeorze - odstępcy" nr 6
b


CR
©MB 10.2006
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1_c