Środa i zeimia średzka w dziajach

  1. Ziemia średzka: granice i znaczenie pojęcia
  2. Mikroregion średzki w prehistorii
  3. Pierwsi Piastowie: zręby państwowości i ziemia średzka
  4. Rzeczpospolita szlachecka: Środa i region od Piastów do rozbiorów
  5. Czasy rozbiorów: 1793-1918
  6. Dwudziestolecie międzywojenne
  7. Okupacja hitlerowska: 1939-45
  8. Środa, powiat średzki, ziemia średzka po wojnie i współcześnie
Grafika:
ziemia średzka w prehistorii >>
Archeologia ziemi średzkiej >>
Prehistoria ziemi średzkiej >>
Zasięg kasztelanii gieckiej >>
Mikroregion średzki - domniemane opole średzkie w początkach państwowości >>
Przedlokacyjna osada handlowa przy kościele sw. Jdziego >>
Podział Wielkopolski 1253r >>
Środa jako królewszczyzna >>
Działania zagonu krzyżackiego w 1331r. >>
Podział Wielkopolski XIV - XVIIIw >>
Potop szwedzki na ziemi sredzkiej 1655-57r. >>
Wiosna Ludów i ziemia średzka >>
Podział administracyjny w Powstaniu Styczniowym >>
Wielkie Księstwo Poznańskie i powiat średzki w 1870r. >>
Środa w Powstaniu Wielkopolskim >>
Powiat średzki w 1938r. >>
Środa  w podziałach administracyjnych na przestrzeni wieków >>
Kalendarium średzkie >>

rynek Reforma administracyjna Polski z 1999r. mocno zagmatwała współczesny wymiar pojęcia „ziemia średzka”. Przystępując do opisu historii Środy i jej regionu warto w kilku zdaniach sprecyzować, co i w jakich okresach określano tym terminem. Pierwsza historyczna wzmianka o Środzie i okolicach pojawiła się w historiografii w 1228r. w Kronice Wielkopolski, gdzie mowa jest o zdobyciu przez Henryka Brodatego na Władysławie Odonicu „Terra Scrodie”, czyli terenu dorzecza Maskawy. Naturalne bariery w postaci rzek, pradolin, rynien jeziornych, wzniesień i pasów leśnych oddzielały ten region od innych oraz skutecznie utrudniały jego penetrację. Tak ukształtowany region, spójny terytorialnie, w 1364r. znalazł się w granicach powiatu pyzdrskiego, który przetrwał aż do rozbiorów. Dowodem na ową spójność mogą być dwa przedsejmikowe uniwersały Aleksandra Jagiellończyka skierowane, w 1502r. do znaczniejszej szlachty „ziemi średzkiej”. 

Jedna z ustaw Sejmu Czteroletniego, mówiąca o nowym podziale administracyjnym wydzieliła powiat średzki z dawnego powiatu pyzdrskiego, w ramach nowo tworzonego województwa gnieźnieńskiego. Powiat średzki, istniejący po odzyskaniu niepodległości aż do 1975r, obejmował taki sam, spójny terytorialnie obszar, w którego skład wchodziło 7 gmin: Dominowo, Kleszczewo, Kostrzyn, Krzykosy, Nekla, Środa, i Zaniemyśl. Obszar ten uznawany jest powszechnie za historyczną „ziemię średzką”. W nowym podziale administracyjnym z 1999r. reaktywowany powiat średzki pozbawiony został gmin Kleszczewo, Kostrzyn i Nekla, zaś od południa przyłączono do niego gminę Nowe Miasto, leżącą na lewym brzegu Warty i wchodzącą tradycyjnie w skład ziemi jarocińskiej. W konsekwencji, w odniesieniu do gminy Kleszczewo częściej mówi się o „ziemi średzkiej” niż do należącej obecnie do powiatu średzkiego gminie Nowe Miasto. Używane współcześnie pojęcie „ziemi średzkiej” w zasadzie powinno obejmować wszystkie historyczne i współczesne gminy powiatu. Wawrzyniaka
Dąbrowskiego Sezonowe obozowiska świadczące o krótkotrwałym pobycie ludzi na ziemi średzkiej pojawiły się w okresie starszej epoki kamienia. Były to jednak wizyty niezbyt częste, krótkotrwałe, skoncentrowane głównie wzdłuż doliny Warty i rynny jezior kórnicko – zaniemyskich. Znane są stanowiska kultury świderskiej w okolicach Pięczkowa i Sulęcinka oraz stanowiska mezolitycznych kultur komornickiej   i janisławskiej m.in. w Borowie, Bronisławiu, Garbach i Młodzikowie. Ok. 3700r. p.n.e. na terenie ziemi średzkiej, w dorzeczu Moskawy, pojawiły się pierwsze grupy neolitycznych rolników przybyłe z południa Polski, prowadzące osiadły tryb życia, takie jak kultura pucharów lejkowatych i nieco późniejsza kultura amfor kulistych, której jedno z najsłynniejszych skupisk osadniczych odkryto przed II w. św. w Szlachcinie. 2000 lat p. Chr. Środę i okolice zamieszkiwały kultury umiejące już posługiwać się brązem. Na ślady kultury unietyckiej, wczesnej epoki brązu, natrafiono min. w Pięczkowie i Sulęcinku. 

W dolinie Miłosławki, lewego dopływu Warty, funkcjonowała nieco późniejsza kultura trzcianecka. Najbardziej jednak znaną (choćby i za sprawą Biskupina) jest kultura łużycka, trwaniem zahaczająca aż po środek epoki żelaza, która na terenie mikroregionu średzkiego funkcjonowała od około 600r. p.n.e. Trwałym owocem tej kultury, było zagęszczenie sieci osadniczej, która pokryła już dość szczelnie dorzecze Maskawy i Miłosławki oraz tradycyjnie dolinę Warty i okolice rynny jezior zaniemysko – kórnickich. Duże stanowiska tej kultury zlokalizowano m.in. w Nadziejewie i Włostowie. Na terenie późniejszej Środy, istniała osada stanowiąca być może centrum osadnicze w tym regionie. Skupisko to zostało zastąpione na przełomie er przez rozwijającą się kulturę przeworską. Znane jest kilkanaście stanowisk tej kultury wokół miasta określanych, jako „średzki zespół osadniczy”. W Chłapowie odkryto cmentarzyska kultur wschodniopomorskiej i grobów podkoszowych, datowane na starszy okres lateński (400-250 p.n.e). ratusz

Dąbrowskiego  Stanowisko kultury wschodniopomorskiej zlokalizowano także w Środzie. Zagęszczenie sieci osadniczej zapoczątkowane kulturą łużycką oraz dogodność szlaku komunikacyjnego wzdłuż Maskawy sprawiły, że tędy właśnie wiodła jedna z nitek szlaku bursztynowego, czego pośrednim dowodem mogą być paciorki egipskie znajdowane min w Dębiczu, Nadziejewie i Środzie. Z okresów wpływów rzymskich znanych jest kilka skarbów monet min ze Środy (1897r.), Nekli, Kleszczewa, Siekierek, Iwna. Dominującym ośrodkiem administracyjnym na terenie mikroregionu średzkiego był Giecz; gród pełniący w czasach plemiennych rolę czoła opola. Szczegółowe ustalenie jego zasięgu jest dzisiaj raczej niemożliwe; pośrednim dowodem jego terytorialnej granicy może być późniejszy zasięg kasztelanii. Badania dendrochronologiczne wału grodu w Gieczu potwierdziły tezą jego plemiennego pochodzenia, a więc czasów, gdy zręby państwa Piastów nie były jeszcze kształtowane.

Pozostający w dogodnym położeniu geograficznym gród znalazł się w centrum piastowskiego patrymonium, co przyczyniło się do jego dalszej rozbudowy i umocnienia w początku Xw. Giecz, jako jeden z istotnych elementów administracyjnych zrębów państwa Piastów (grodów centralnych) wymieniany jest w kronice Galla Anonima, jako jeden ze znaczniejszych grodów, „delegując” 300 pancernych i 2000 tarczowników. Niektórzy badacze wyróżniają już w tym okresie południową część opola gieckiego, w której dominującą rolę uzyskała Środa, handlowa osada otwarta, położona przy zbiegu dzisiejszych ulic Dąbrowskiego i Lipowej. W 1039r. Giecz, stojący na strategicznej drodze prowadzącej ze Śląska na Gniezno, został zniszczony przez Brzetysława Czeskiego, a jego mieszkańców przesiedlono do Czech. Po interwencji Brzetysława gród został stosunkowo szybko odbudowany, a już prawdopodobnie pod koniec XIw. stał się siedzibą kasztelanii. Z czasem z jej obszaru wydzielono nowe kasztelanie: biechowską na wschodzie i bnińską na południu.  kolegiata

pomnik - łąki kijewskie Wzrost znaczenia Środy i stopniowe przemijanie znaczenia Giecza następowało już od drugiej poł. XIw, co związane było z wzrastającym znaczeniem handlu, krzepnięciem administracyjnych podziałów oraz zmianą głównych szlaków komunikacyjnych. Dzieła stopniowej utraty jego znaczenia dopełniły także toczone w 1 poł. XIIIw. walki Henryka Brodatego z Władysławem Odonicem, w trakcie których dokonano znacznych zniszczeń grodu. Giecz pozostał stolicą tytularnej kasztelanii aż do XVIw. Dokładna data lokacji Środy pozostaje dziś nieznana. Wobec braku źródeł powszechnie przyjmuje się, że lokacja nastąpiła pomiędzy 1253 a 1281r. Choć nie zachował się dokument lokacyjny można dziś domniemywać, że lokacja miasta nastąpiła na tzw. „prawie magdeburskim” lub jego zmodyfikowanej formie zastosowanej po raz pierwszy w Środzie Śląskiej. Już w dokumencie z 1283r. pojawia się lokowane Nowe Miasto, własność Doliwów z pobliskiego Dębna; nie zostało ono obwarowane, a funkcję obronną spełniał jedynie niewielki gródek zlokalizowany na północny wschód od rynku. 

Środa lokowana była na „korzeniu”, bez wpływu poprzedzającej sieci osadniczej. Pozwoliło to od samego początku rozplanować miejsce położenia rynku i sieci ulic. Nie bez znaczenia pozostawała jednak topografia terenu oraz układ szlaków komunikacyjnych, istniejących od zarania w pobliżu osady handlowej, z kościołem pw. św. Idziego. Nazwa miasta ma związek z wyrazem „środek” i w języku staropolskim brzmiała „śrzoda”; pochodzi od nazwy środkowego dnia tygodnia, w którym odbywały się targi. Choć istnienie zamku datuje się w dokumentach pisanych dopiero na okres walk z Krzyżakami w 1333r, przypuszczać jednak należy, że jego ufortyfikowanie nastąpiło już pod koniec XIII stulecia, wraz z przejmowaniem funkcji militarnych Giecza. Lokacja miasta, którego centrum stanowił plac o bokach 70m nastąpiła w odległości ok. 350m na zach. od dawnej osady. Wzniesienie na północ od placu zajęła drewniana fara miejska, a wzgórze sąsiednie - zamek starosty.  kolegiata

sejmikowa Założenie miejskie obwarowano murem, którego istnienie potwierdzone jest w dokumentach dopiero w 1411r. W obrębie murów zlokalizowany był także kościół, pw. św. Krzyża, wraz z klasztorem dominikańskim, którego fundatorem (wzmianka z 1418r.) był biskup chełmiński Jan z Opatowca. Miasto posiadało trzy bramy położone na głównych szlakach, za którymi rozwinęły się także przedmieścia: pyzdrskie z kościołem św. Idziego, poznańskie z kościołem szpitalnym pw. św. Ducha i Wszystkich Świętych z kościołem pod tym wezwaniem. Odbyty w 1253r. wiec dzielnicowy w Gieczu dokonał podziału ziem Wielkopolski właściwej pomiędzy braćmi Bolesławem Pobożnym i Przemysłem I. Środa znalazła się, jako tzw. królewszczyzna wraz z całą kasztelanią giecką w Księstwie Gnieźnieńsko-Kaliskim, należącym do Bolesława Pobożnego. Zarządcą królewszczyzny był starosta tenutowy, spośród których najbardziej znanymi byli m.in. A. Pampowski z Pępowa hr. Gozdawa (?-1510), dyplomata i dworzanin królewski oraz H. Gostomski hr. Nałęcz (około 1555-1609), wojewoda poznański, początkowo aktywny protestant, od 1589r. równie aktywny katolik, orędownik Jezuitów, dworzanin Zygmunta Augusta i Zygmunta III Wazy, rotmistrz królewski.

Królewszczyzna obejmowała w 1622r. miasto z przedmieściami i folwarkiem Pólko oraz 6 wsi. Od lokacji miasta do połowy XVIw. liczba mieszkańców wzrastała stopniowo do ok. 2 tys. osób, co plasowało Środę w randze miast małej i średniej wielkości.Fundatorem nowej fary, zbudowanej w l. 1423-28, niemalże natychmiast podniesionej do rangi kolegiaty, był Władysław Jagiełło. Jednonawowe założenie z prezbiterium zostało później powiększone o trzy kaplice dwie nawy boczne i masywną wieżę. Z 1422r. pochodzą wzmianki o kolegiackiej szkole. Dopiero co lokowane i urządzone miasto doznało pierwszej poważnej dziejowej katastrofy 28.VII.1331r, kiedy to zagon krzyżacki splądrował i spalił Środę. Jeden z oddziałów został rozbity przez rycerstwo wielkopolskie, wsparte masami chłopskimi pod wsią Niezamyśl należącą do Doliwów. Bitwę tą za szczegółami opisał J. Długosz w „Rocznikach…”, w których wymienia także wieś Klęka, gdzie w 1299r. Łokietek zrzekł się praw do Wielkopolski, Pomorza i Kujaw na rzecz króla Czech Wacława II.  Daszyńskiego

brama gnieźnieńska Najwybitniejszym przedstawicielem rodu Doliwów był W. Kot z Dębna n. Wartą (około 1395-1448), wykładowca Akademii Królewskiej, wychowawca Władysława i Kazimierza Jagiellończyków, arcybiskup gnieźnieński i prymas, interrex 1445r, po śmierci Władysława III. Położona centralnie w obszarze d. województw kaliskiego i poznańskiego Środa od 1419r. była stałym miejscem sejmików ziemskich dla tych województw. Położenie miasta zapewniało każdemu szlachcicowi równe szanse w dotarciu na zjazd. Miejscem obrad było wnętrze i teren przykościelny kolegiaty, a pierwszy odnotowany w annałach sejmik w Środzie odbył się w 1378r. Z pocz. XVw. Środa była już stałym miejscem sejmikowania, aż do rozbiorów. Po Unii Lubelskiej sejmik w Środzie był jednym z około 70-ciu partykularnych sejmików szlacheckich I Rzeczypospolitej, spośród których właśnie średzki i krakowski dysponowały realną siłą polityczną i prestiżem. W sejmikach mógł brać udział każdy szlachcić, a przedmiotem obrad były sprawy żywotnie interesujące stan szlachecki, a więc de facto sprawy państwa.

Wraz z rozwojem demograficznym Środy, rosła także liczba rzemieślników i uprawiających rolę mieszczan, stanowiących ekonomiczne podstawy rozwoju miasta. Pod koniec XVIw. warstwę produkcyjną stanowiło 98 rzemieślników, stanowiących równocześnie trzon rady miejskiej, wśród których byli rzeźnicy, szewcy i szynkarze. Już w początku XVw. działał w obrębie murów miejskich młyn napędzany końmi, a od początku XVIw. spotyka się wzmianki o wiatrakach rozlokowanych na przedmieściach. W XVIIw. do Środy należały dwie wsie: Ruszkowo i Zielniki, które dostarczały część dochodów miejskich. Pomyślny rozwój miasta, trwał nieprzerwanie do czasu potopu szwedzkiego, kiedy to wojska Karola Gustawa kilkukrotnie przechodziły przez Środę. 28.VIII.1656r. we wsi Lubrze k. Nowego Miasta doszło do zwycięskiej potyczki oddziałów partyzanckich z oddziałem szwedzkim dowodzonym przez gen. Jana Weiherda-Wrzesowicza, zatłuczonego kijami przez miejscowych chłopów. Szacuje się, że w trakcie potopu zagładzie, w wyniku spalenia lub rozebrania na opał, uległo około 65% domów w granicach miasta i około 100 % w niektórych wsiach. Liczba ludności miasta spadła wg różnych szacunków o 40-60%.

Źrenica

cukrownia Wśród wielu katastrof XVIIIw. warto odnotować wydarzenie pozytywne, fakt lokacji kolejnego miasta ziemi średzkiej. W 1746r. z inicjatywy M. Ponińskiego król August III Mocny nadał prawa miejskie osadzie Zaniemyśl położonej około 500m na zachód od centrum Niezamyśla.
Około 15 lutego 1793r, armia pruska zajęła Środę, która wraz Wielkopolską utworzyła Prusy Południowe. Najwybitniejszą postacią okresu napoleońskiego był gen. J. H. Dąbrowski (1755-1818), twórca Legionów Polskich we Włoszech, bohater Hymnu, wielokrotny organizator i dowódca działań zbrojnych na terenie Wielkopolski. W 1806r. nagrodzony został przez Napoleona kluczem winnogórskim w powiecie średzkim, z której uczynił swą stałą posiadłość. Formalnie, od 1815r. Środa stała się ponownie częścią zaboru pruskiego, jako siedziba landratury. Ostatecznej rozbiórki murów miejskich dokonano w 1796r. Ofiarą polityki nowych władz padły średzkie kościoły: pw. Św. Ducha (szpitalny, pomiędzy 1805 a 1810r.) i pw. Wszystkich Świętych (po 1821r.) oraz pierwszy średzki kościół pw. Św. Idziego (przed 1819r). W 1815r. władze pruskie sekularyzowały także klasztor, a kościół pw. św. Krzyża zamknięto w roku 1823.
Ludność miasta na przestrzeni 100 lat wzrosła prawie sześciokrotnie i osiągnęła w 1900r. około 6 tys. mieszkańców. Początkowo systematycznie wzrastała mniejszość żydowska, stanowiąc w 1840r. 16%, by w 1910r. stanowić już tylko 2,3% ogółu ludności. Od 1806r. Żydzi wyznania mojżeszowego, posiadali własną synagogę, którą w 1871r. zastąpił nowy, budynek. Z chwilą powstania Wielkiego Księstwa Poznańskiego poczęli, w Środzie, osiedlać się w większej ilości ewangelicy, którzy w 1910r. stanowili już prawie równie silną mniejszość, co Żydzi. W 1829r. korzystać mogli oni z domu modlitwy, którego funkcję pełnił otrzymany od magistratu, kościół św. Krzyża. Ponieważ obiekt był dość znacznie uszkodzony, dlatego też w 1881r, sumptem gminy ewangelickiej, wybudowano nową świątynię. Walkę o utracone państwo mieszkańcy ziemi średzkiej rozpoczęli już w 1794r, formując oddziały powstańcze, wspierające marsz Dąbrowskiego na Łabiszyn i Bydgoszcz, a następnie, w 1806r. uczestnicząc w działaniach insurekcyjnych prowadzonych przez generała Dąbrowskiego. W 1830r. pułkiem jazdy ochotników warszawskich w Warszawie dowodził pochodzący z Gorzykowa A. Brzeżański. Senatorska

wąskotorówka
Wybitnym synem ziemi średzkiej okazał się także I. Prądzyński (1792-1850), urodzony w Sannikach generał, zdolny strateg i inżynier, jeden z najwybitniejszych dowódców powstańczych. Głównym organizatorem przygotowań powstańczych Wiosny Ludów 1848r. na powiat został A. Brzeżański, organizując w Środzie obóz powstańczy, w sile ok. 9 tys. żoł., stanowiący połowę sił powstańczych. 11.IV.1848r. w Jarosławcu pod Środą, podpisano akt ugody, na mocy której m.in. obóz średzki przebazowano do Miłosławia. Agresywna postawa Prusaków, mimo podpisanej ugody, doprowadziła do wybuchu otwartego konfliktu zbrojnego, a następnie trzech decydujących bitew: pod Książem, Miłosławiem i Sokołowem. Ostatecznie, ostatnie oddziały polskie poddały się 10.V.1848r. na terenie powiatu średzkiego.W trakcie Powstania Styczniowego zabór pruski został podzielony na 5 województw, pośród których znalazło się także województwo średzkie, najrozleglejsza jednostka administracyjna w historii ziemi średzkiej, której stolicą była Środa. Wielu Średzian aktywnie uczestniczyło także w walkach na terenie królestwa. W trakcie wszechogarniającej zabór pruski germanizacji niepochlebną rolę odegrał właściciel Klęki, od 1840r, H. Kennemann (1815-1910) określany patriarchą antypolskiego nacjonalizmu, współtwórca osławionej „Hakaty”. Wybitną rolę w pracy organicznikowskiej na rzecz zachowania polskości i promocji postaw patriotycznych odegrali księża kolegiaccy. Wymienić tu należy jedną z najwybitniejszych postaci w całej historii miasta ks. A. Szamarzewskiego (1832-1891), który położył zasługi na rzecz nowoczesnej ekonomi i gospodarki organizując w Środzie Towarzystwo Rzemieślnicze, zalążek późniejszej Kasy Oszczędności oraz Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, kluczowe narzędzie ekonomicznego oporu polskości wobec procesów germanizacyjnych w zaborze pruskim. Był także sprawnym administratorem parafii doprowadzając do uporządkowania i odnowienia średzkiej kolegiaty oraz organizacji nowego cmentarza poza murami miasta, na którym pierwsze pochówki przeprowadzono w 1805r. Rozwój Środy w XIX i na początku XXw. następował w trzech zasadniczych kierunkach: na południe od miasta, do stacji kolejowej na linii Poznań – Kluczbork (1875r.) i cukrowni (1882r.), na zachód, wzdłuż Przedmieścia Poznańskiego Nowego, oraz wzdłuż ulic: Pyzdrska (Dąbrowskiego), Graniczna (Żwirki i Wigury) i Wrzesińska (Wrzesińska i Daszyńskiego), łącząc d. przedmieścia pyzdrskie i gnieźnieńskie.

Pomimo tak znacznych przemian przestrzenny rozwój miasta wyniósł niespełna 5%. W początkach XIXw. na czoło rzemieślników wysunęli się szewcy, którzy dysponowali 40 warsztatami. Istniało też kilka wiatraków, kuźni, gorzelni i browarów. Ogółem spisy wymieniają na początku XIXw. ponad 300 rzemieślników. Znaczenie rzemiosła jednak powoli malało wraz z rozpoczęciem rewolucji przemysłowej, którą była budowa cukrowni, uruchomionej 7.X.1880r. Do sprawnego dostarczania płodów rolnych oddano do użytku w 1902r. pierwszą linię kolei wąskotorowej o długości 50km, łączącą Środę i Kobylepole k. Poznania. W 1885r. powstała w Środzie pierwsza mleczarnia (w rękach niemieckich), która wykupiona została w 1906r. przez mleczarnię spółdzielczą powstałą rok wcześniej. Potwierdzone są też informacje o dwóch cegielniach, fabryce maszyn rolniczych, trzech olejarniach i wielu innych niewielkich zakładach, wykorzystujących nowe sposoby produkcji i wynalazek maszyny parowej.  sąd

rynek Z istotnych urządzeń komunalnych jako pierwsza, w l. 1902-3, powstała gazownia, zaś w l. 1910-11 wybudowano także wieżą ciśnień wraz siecią wodociągową, czerpiącą wodę ze studni artezyjskiej zlokalizowanej przy trakcie na Poznań.E. hr. Raczyński (1786-1845), właściciel Rogalina, mecenas kultury, wydawca, pisarz, żołnierz epoki napoleońskiej i polityk wybudował na wyspie na jeziora w Niezamyślu okazały dom w stylu szwajcarskim. Tutaj także, 20.I.1846r, popełnił samobójstwo. W drugiej połowie tego wieku Niezamyśl i Zaniemyśl uległy połączeniu w jeden organizm miejski. W 1834r. nastąpił podział jedynej istniejącej szkoły na ludową szkołę katolicką i ludową szkołę ewangelicką, do której uczęszczały także dzieci wyznania mojżeszowego. W systemie oświaty występowało kilka szkół prywatnych oraz szkoła zawodowa. W l. 1908-1911, wobec ciągle wzrastającej liczby uczniów szkoły katolickiej zbudowano nowy, okazały gmach przy ulicy Lipowej. Wśród ziemian, przyczyniających się swą działalnością do podnoszenia poziomu rolnictwa, warto wymienić m.in. M. Jackowskiego (1815-1905), administrującego przez pewien czas majątkiem w Źrenicy pod Środą, patrona Kółek Rolniczych, społecznika i dydaktyka, a także J. Kraziewicza (1829-1895), założyciela pierwszego na ziemiach polskich kółka rolniczego (w Piasecznie, 1862r), administratora majątku w Murzynowie Leśnymi W. Wolniewicza (1814-1884), organicznika, współzałożyciela pism „Ziemianin” i „Orędownik”, właściciela Źrenicy pod Środą, współzałożyciela szkoły rolniczej w Żabikowie k. Poznania oraz twórcę poznańskiego Centralnego Towarzystwa Gospodarczego. W Polwicy k. Zaniemyśla przyszedł na świat poeta doby romantyzmu, najwybitniejszy wielkopolski przedstawiciel tego nurtu, R. W. Berwiński (1819-1879), aktywny uczestnik Wiosny Ludów, poseł do sejmu pruskiego i żołnierz dragonów otomańskich Michała Czaykowskiego w Turcji, zaś w Środzie urodził się w Środzie F. Mertenz (1840-1927), wybitny matematyk, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu w Hale.
Wielki wysiłek zbrojny włożyła ziemia średzka w Powstanie Wielkopolskie. Ogółem w trakcie walk sformowano kompanię ochotniczą i batalion średzki w sile 4 kompanii, które wzięły aktywny udział w walkach, w tym: pod Zbąszyniem, w łuku Noteci, pod Szubinem, Rynarzewem, Kcynią i Nakłem. 

Dużą rolę w organizacji tego batalionu odegrał L. Rządkowski (1885-1939), chemik, działacz niepodległościowy, szef średzkiej Wojskowej Komendy Uzupełnień oraz Komendant Wojskowy na powiat. Niebagatelną rolę w organizacji władz powstańczych i samego powstania odegrał kolejny z wielkich, średzkich duszpasterzy, ks. M. Maissner (1877-1938), który w listopadzie 1918r. stanął na czele proklamowanej Rzeczypospolitej Średzkiej. Szybki rozwój dawnego Przedmieścia Pyzdrskiego doprowadził w 1934r. do włączenia w obręb miasta folwarku Źrenica, stanowiącego dotąd własność fundacji kórnickiej. W 1914r. przy ul. Granicznej wybudowano szpital miejski, prowadzony przez zgromadzenie sióstr św. Wincentego a`Paulo. Podobny, dość gwałtowny rozwój zabudowy następował wzdłuż szosy z Poznania do Nowego Miasta. Liczba domów w Środzie w okresie II RP wzrosła z 471 do 699, z czego 10% powstało w nowej dzielnicy tzw. „parcelkach”, rozbudowywanej w kierunku szosy kórnickiej. ratusz

Giecz Rozbudowa następowała także intensywnie wzdłuż ul. Kosynierów a także na drugim krańcu miasta, przy ul. Wrzesińskiej. Działania zbrojne I w. św. nie miały istotnego wpływu na liczę mieszkańców Środy. Jednak już od 1932r. liczba mieszkańców wzrastała, by tuż przed wybuchem wojny osiągnąć ponad 10 tys. Pierwszym starostą powiatu średzkiego po odzyskaniu niepodległości, został A. hr. Bniński (1884-1942) z Gułtów, który pełnił swą funkcję w l. 1919-20. W 1923r. powołany został na stanowisko wojewody poznańskiego, które piastował do 1928r. W trakcie pełnienia urzędu kandydował na urząd prezydenta RP, by w wyborach przegrać w II turze z prof. I. Mościckim. Wybitną postacią życia politycznego dwudziestolecia międzywojennego w Środzie był burmistrz J. Polski (1886-1940), sprawujący tę funkcję od 22.X.1919r. przez całe dwudziestolecie. Zginął z rąk hitlerowców. Bezspornie, największym zakładem przemysłowym w całym okresie II RP była cukrownia, rozbudowana w l. 1926-30.

Do 1921r. na mapie średzkich firm pojawiły się także rzeźnia i Tkalnia, zapewniająca 1/3 krajowego zapotrzebowania polskiego przemysłu włókienniczego! Mleczarnia, po gruntownej modernizacji, wysunęła się na pierwsze miejsce w produkcji w Wielkopolsce. W poł. l. 30-tych funkcjonowały w Środzie ponadto: dwa młyny, dwa przedsiębiorstwa o profilu ślusarsko – kowalskim i około 30 innych, mniejszych zakładów produkcyjnych, głównie o profilu rzemieślniczym. Do II w. św. rozwijała się średzka kolej dojazdowa; wzrastała sieć kolejowa, której łączna długość linii wynosiła 119km. Coraz większego znaczenia nabierała budowa urządzeń komunalnych. W l. 1926-28 zbudowano system kanalizacji, zaś w 1933r. oddano sieć hydrantów, co znacznie poprawiło warunki sanitarno-pożarowe miasta. Od 1919r. naukę prowadzono w siedmioklasowej szkole powszechnej (katolickiej) w budynku przy ulicy Lipowej, a od 1938r. także w budynku Kasy Chorych przy ulicy Dąbrowskiego. Budynek d. Wyższej szkoły Miejskiej zaadoptowano na potrzeby Państwowego Gimnazjum Humanistycznego.  wąskotorówka

Ulejno

W 1920r. z inicjatywy Wielkopolskiej Izby Rolniczej powstała także szkoła rolnicza, a na jej potrzeby zakupiono przy ulicy Kórnickiej grunt z przeznaczeniem na gospodarstwo szkolne. Ważną formą wychowania było harcerstwo. W Środzie istniały 4 drużyny harcerskie, skupiające ok. 500 harcerzy, organizujące w sezonie letnim liczne obozy na terenie Wielkopolski i poza nią. Rozliczne sukcesy na arenie lokalnej i ponadregionalnej święcili średzcy sportowcy zrzeszeni w klubach sportowych.W dniach 28-29.VI.1939r. odbył się Środzie zjazd katolicki archidiecezji gnieźnieńsko-poznańskiej, w którym uczestniczyły najwyższe władze kościelne z prymasem A. Hlondem na czele oraz ponad 6000 osób przyjezdnych z całej Polski. W 1934r. na mocy ustawy prawa miejskie stracił Zaniemyśl oraz Nowe Miasto. Od tej pory powiat średzki tworzyły dwa miasta (Środa i Kostrzyn) oraz siedem gmin wiejskich. 


Działania wojenne rozpoczęły się w Środzie 1.IX ok. godziny 12.30 nalotem, którego celem stał się dworzec kolejowy. Ponownego nalotu na te same cele dokonano 4 września. W obydwu bombardowaniach śmierć poniosło 13 mieszkańców miasta oraz 5 żołnierzy 55. poznańskiego pułku piechoty, który tego dnia przemieszczał się po trasie Września – Środa. Częściowo bomby spadły także na cukrownię. 9.IX miasto zostało zajęte przez armię niemiecką. W styczniu 1940r. ziemie Wielkopolski wraz z landraturą Środa utworzyły Warthegau włączony do Rzeszy Niemieckiej, którego namiestnikiem Warthegau został, urodzony w Środzie A. Greiser. (1897-1945). Niemalże od samego początku okupacji faszyści rozpoczęli represje i politykę terroru wobec mieszkańców Środy i okolic. Szczególnym echem odbiły się dwa mordy dokonane na mieszkańcach Środy i okolic w dn. 17.IX i 20.X.1939r, w których życie straciło 50 osób. Masowe zbrodnie hitlerowcy popełnili także w Pętkowie, Kostrzynie i Małej Górce.  Koszuty

Winna Góra Już 8.XII.1939r. rozpoczęto przymusowe wysiedlenia mieszkańców Środy do Generalnej Guberni. Jak obliczono, ogółem objęły one 482 osoby ze Środy i ponad 4000 z terenu powiatu. Zamieszkujących Środę około 70 Żydów jeszcze w październiku 1939r. trafiło do Kalisza, a następnie do łódzkiego getta. Teren kirkutu zniszczono, a budynek synagogi zamieniono na magazyn. 3 oficerów pochodzących z terenu powiatu straciło także życie w Katyniu. Już w październiku 1939r. zorganizowano na ziemi średzkiej Tajne nauczanie. Niemieckie oficjalne szkoły dla dzieci polskich otwarto w Źrenicy i Kijewie, lecz zajęcia odbywały się nieregularnie. W Środzie utworzono szkoły dla dzieci niemieckich. Warunki konspiracji na okupowanej ziemi średzkiej nie należały do najłatwiejszych, na co wpływ miały: gęsta sieć dróg, dobrze rozwinięty system łączności, stosunkowo małe zalesienie i bliskość Poznania. Pomimo niesprzyjających okoliczności już jesienią 1939r. zawiązały się pierwsze konspiracyjne ogniwa. 

Spotkania  odbywały się m.in. w mieszkaniu J. Grabiasa (1886-1968), kupca średzkiego, działacza przedwojennego„Sokoła”, członka Rady Robotniczo-Żołnierskiej w 1918r. Początkowe działania konspiracyjne sprowadzały się do niewielkich, jednorazowych i doraźnych akcji jak np.; ukrywanie sztandarów przedwojennych organizacji, palenie sprzętu harcerskiego, prowadzenie nasłuchu radiowego, a później także wydawanie fałszywych przepustek i dowodów tożsamości.Rozdrobnienie struktur konspiracyjnych nie wpływało pozytywnie na ich siłę, a mnogość różnych organizacji potęgowała poczucie ograniczonego zaufania konspiratorów, co utrudniało spotkania i konkretne działania. Świetnie rozumiał to F. Unrug (1887-1945) z Wyszakowa, powstaniec wielkopolski, działacz licznych przedwojennych organizacji, pełniący funkcję Szefa referatu Walki Cywilnej Biura Głównej Delegatury Rządu RP dla ziem wcielonych do III Rzeszy i faktyczny przywódca środowisk konspiracyjnych. Kilińskiego

kolegiata W styczniu 1942r. decyzją sztabu okręgu poznańskiego ZWZ utworzono Inspektorat rejonowy ZWZ (od 14.II.1942-AK) na Środę, a funkcję koordynatora przy tworzeniu inspektoratu pełnił F. Unrug. W poł. 1943r. zorganizowany Inspektorat Środa skupiał ponad 500 żoł. i ok. 15 plutonów w terenie. Faktycznym szczytem działalności konspiracyjnej inspektoratu była akcja zrzutu broni amunicji przeprowadzona przez RAF z 14 na 15.IX.1943r. Źle przygotowana i przeprowadzona akcja podjęcia zrzutu doprowadziła, w konsekwencji, do dekonspiracji i fali aresztowań. Jej skutkiem była zmiana kierownictwa, aresztowanie dużej liczby żołnierzy i przeniesienie sztabu na teren ziemi wrzesińskiej. Wśród licznych aresztowanych znalazł się także F. Unrug, zmarły w styczniu 1945r, w trakcie marszu ewakuacyjnego z KL Stuthoff. Piękną kartę konspiracyjną zapisał także b. starosta średzki i wojewoda poznański Adolf Bniński, wyznaczony w 1940r. przez Rząd na uchodźctwie do pełnienia funkcji delegata Rządu dla ziem zachodnich.

 Aresztowany został przez Niemców w lipcu 1941r, zginął rok później. 28.VI.1943r. w Środzie, przyszedł na świat K. v. Klitzing, profesor fizyki, laureat nobla w tej dziedzinie. W l. 1929-49 proboszczem w Winnej Górze był S. Kozierowski (1874-1949), wybitny badacz dziejów Wielkopolski i zachodniej słowiańszczyzny, profesor UAM i członek Polskiej Akademii Umiejętności, autorem licznych atlasów, w tym „Atlasu nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej” na podstawie którego przywrócono większość nazw geograficznych na tzw. ziemiach odzyskanych po 1945r.
23.I.1945r, około południa, od strony Kostrzyna na średzki rynek wjechał pierwszy patrol Armii Czerwonej. Rozpoczęło się organizowanie nowych władz w duchu PKWN, oraz parcelacja ziemi i podział infrastruktury mieszkalnej.Choć początkowo panowały ogólnie euforystyczne nastroje, niemalże natychmiast dał o sobie znać mechanizm represji związany z nową władzą. Stąd większość żołnierzy AK pozostawało nadal w podziemiu, tworząc Wielkopolską Samodzielną Grupę Ochotniczą „Warta” zastępującą poznański okręg AK.
Bagrowo
Środa w podziałach administracyjnych
     Postrach budził Powiatowy Urząd Bezp. Publicznego, który w lutym 1945r. rozpoczął masowe przesłuchania żołnierzy AK powracających z niemieckich więzień i zatrzymywanych w terenie. W trakcie Poznańskiego Czerwca 1956r. poległ w ulicznej demonstracji mieszkaniec Środy, student Politechniki Poznańskiej M. Dąbrowicz (1933-56). Po II w. św. ziemia średzka, z powiatem w granicach przedwojennych, znalazła się w województwie poznańskim. W 1949r. znacjonalizowano kolejkę wąskotorową i w całości włączono w skład PKP. Odtąd zaczyna się jej powolny upadek, rozpoczęty wstrzymaniem ruchu osobowego na odcinkach normalnotorowych w 1968r. W l. 1976-79 całkowicie zlikwidowano torowisko. Także po zakończeniu wojny prym wśród zakładów przemysłowych nadal wiodła cukrownia. Zniszczony w czasie wojny zakład wielokrotnie modernizowano i rozbudowywano, także i po 1990r. W l. 1966-70 powstał nowy zakład, Fabryka Galanterii Metalowej, który wkrótce po uruchomieniu zmienił nazwę na „Stomil”; głównym przedmiotem produkcji były zawory do dętek. W połowie l. 70-tych, nastąpiła jego znaczna rozbudowa i modernizacja. Wznowiona produkcja w tkalni pozwoliła na wykonanie tutaj pierwszego powojennego ożaglowania „Daru Pomorza”. Wśród innych średzkich firm okresu PRL-u wymienić także warto „Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego”, „Państwowy Ośrodek Maszynowy”, mleczarnię, „Zakłady Mięsne”, oraz Przedsiębiorstwo Sprzętu i Transportu Wodno-Melioracyjnego, powstałe w 1968r. i filię poznańskich Zakładów Przemysłu Odzieżowego „Modena” (niem. Fabryka Konfekcji). W końcu l. 70-tych w Kijewie, zlokalizowano jedną z filii zrzeszenia „Hortex”. 70% produkcji obejmował eksport. Wielka industrializacja okresu PRL-u doprowadziła do stagnacji w sektorze rzemieślniczym, zaś powojenna historia rolnictwa na ziemi średzkiej upłynęła na kolektywizacji, uplastycznionej w idei wielkich obszarowo Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz rozwoju rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Funkcję akceleracyjną powstawania nowej, ciągłej zabudowy spełniały, podobnie jak w innych miastach, ciągi komunikacyjne takie jak: ul. 20-go Października, w całym jej przebiegu, ale również ul.ul. Zamoyskich, Niedziałkowskiego i Kórnicka. Największymi inwestycjami budownictwa wielorodzinnego były dwa osiedla mieszkaniowe: Osiedle Młodych (2 poł. l. 70-tych) oraz znacznie większe, osiedle XXX – lecia PRL (od 1 poł. l. 80-tych, obecnie Jagiellońskie,). Lata 70-te to też intensywny rozwój budownictwa jednorodzinnego przedwojennych dzielnic „parcelki” i „korbole”. Rozwój zabudowy mieszkalnej w stronę przeciwną następował wzdłuż szlaku komunikacyjnego do Gniezna, ale także na naturalnym przedłużeniu traktów na Pyzdry i Nowe Miasto.Budowę nowej szkoły, tysiąclatki, zrealizowano w l. 1963-64. Warunki nauczania należały w mieście do trudnych, co potęgował fakt wzrostu liczby mieszkańców w l. 70-tych i pocz. l. 80-tych. Pewną poprawę przyniosła rozbudowa SP nr 1 (1985-87) oraz SP nr 3 (1987r). Naukę kontynuowano także w budynku gimnazjum (od 1949r. Liceum Ogólnokształcące), a także w szkole rolniczej, od 1959r. funkcjonującej jako Technikum. Szkoła od 1978r. prowadziła proces dydaktyczny w nowym kompleksie zlokalizowanym w pobliżu przedwojennego internatu. Kilka razy swą lokalizacje zmieniała także szkoła zawodowa, by ostatecznie w 1991r, znaleźć się w nowym kompleksie szkolnym w pobliżu technikum rolniczego. Godnym kontynuatorem przedwojennych tradycji sportowych okazał się średzki klub sportowy Polonia, który święcił triumfy w hokeju na trawie na przestrzeni l. 50, 60 i 70, zdobywając najwyższe laury w skali kraju. Szpital miejski im. Józefa Dietla, po zakończeniu działań wojennych pozostawał własnością szarytek, jednak w 1949r. został przejęty przez skarb państwa. Postępujące w l. 80-tych trudności gospodarcze uniemożliwiły budowę nowego budynku szpitala. W 1956r. w średzkim krajobrazie medycznym pojawiła się stacja pogotowia ratunkowego, a w 1972r. oddano do użytku nowy budynek ośrodka zdrowia. Podobne placówki oddano w 1 poł. l. 70-tych w Słupi Wielkiej i Szlachcinie. Na niwie kultury w powojennej historii Środy wyróżniały się: dom kultury, Średzkie Towarzystwo Kulturalne i biblioteka powiatowa. Animacja życia kulturalnego w ramach Domu Kultury skupiała się głównie na organizacji sekcji i zespołów, spośród których największy sukces osiągnął zespół teatralny wystawiając w 1955r. spektakl „Krakowiacy i Górale”. Na pocz. l. 70-tych, oddano do użytku nowe pomieszczenia OK. Biblioteka Publiczna prowadziła aktywne studia o regionie i kultywowała regionalną tożsamość mieszkańców. Szczególną rolę odgrywało i odgrywa zawiązane w 1964r. Średzkie Towarzystwo Kulturalne, skupiające miłośników regionu średzkiego. Towarzystwo brało aktywny udział w animacji życia kulturalnego, organizując serie wykładów i sesji naukowych poruszających tematykę historii ziemi średzkiej. Organizowano także wystawy, prelekcje i spotkania z wybitnymi postaciami życia publicznego oraz publikowano cenne materiały przybliżające historię i współczesność ziemi średzkiej. Od 1998r. pod egidą Towarzystwa ukazuje się Średzki Kwartalnik Kulturalny, pismo o charakterze popularyzatorskim, przybliżające i definiujące pojęcie regionalnej i kulturowej tożsamości mieszkańców środy i jej regionu. W 1966r. na bazie kilku pomieszczeń SP w Koszutach, we wnętrzu dworku z XVIIIw. otwarto Muzeum Ziemi Średzkiej, którego podstawą stały się zbiory prywatne regionalisty F. Kosińskiego (1908-1980). Ważnym wydarzeniem w życiu miasta były obchody 700-lecia Środy zainaugurowane 14.IX.1967r. W związku ze zbliżającymi się obchodami tysiąclecia państwa, już w 1949r. w Gieczu rozpoczęto program badań wykopaliskowych, których wynikiem były cenne odkrycia, skutkujące utworzeniem rezerwatu archeologicznego. Liczba mieszkańców miasta osiągnęła stan z 1939r. dopiero w 1949r, odrabiając straty demograficzne okresu wojny. Do 1968r. liczba ludności zwiększyła się niemalże o 50% co było jednak głównie wynikiem dodatniego bilansu urodzeń – zgonów. Kolejny wzrost liczby mieszkańców, z 15 do 19 tys. w 1985r., był wynikiem zwiększającej się roli ruchu migracyjnego ze wsi do miast, związanego głównie z oddaniem do użytku dużych zakładów przemysłowych. W całkowicie nowej rzeczywistości odnalazła się średzka wąskotorówka obchodząca w 2002r. stulecie istnienia. Zachowany, 12 kilometrowy odcinek ze środy do Zaniemyśla wpisany został do rejestru zabytków, a podstawową funkcją kolejki stała się usługa turystyczna.W ostatnim czasie głębokiej przemianie uległa struktura przemysłu przesuwając akcenty z wielko produkcyjnych fabryk w kierunku mikroprzedsiębiorstw. Przekształceniom uległ także system oświaty i służby zdrowia, na co wpływ miały zasadnicze reformy z końca XXw. W 1997r. obchodzono 200-lecie Hymnu, odsłaniając pierwszy w Polsce pomnik generała J. H. Dąbrowskiego. Sukcesy w sporcie częściowo odnowił w latach 90-tych średzki KS Polonia, zdobywając mistrzostwo Polski juniorów w hali w 1993 i 1994r. Dwaj średzcy hokeiści wzięli udział w Igrzyskach olimpijskich w Sydney w 2000r.
* * *

Nieznacznie zmieniony tekst "Zarysu historii ziemi średzkiej" (wersja krótka przedstawiona na tej stronie) zamieszczona została w specjalistycznym czasopismie internetowym "Turystyka kulturowa" oraz  na Wikipedii w haśle "Środa Wielkopolska" zgodnie z zasadami Licencji Creative Commons (CC-BY-SA 3.0). 
archeologia ziemii średzkiej

kultury archeologiczne
kasztelania giecka

rola opola średzkiego1

osada handlowa

Podział Wielkopolski 1253

królewszczyzna

napaść krzyżacka 1331

podział wielkopolski XIV-XVIIIw


Rzeczpospolita szlachecka 1619r >>

potop szwedzki
Wiosna Ludów
powstanie styczniowe Środa w podziale administracyjnym 1870r
Średzianie w Powstaniu Wielkopolskim

Środa w podziale administracyjnym 1938r.

HŚiZS Historia ziemi średzkiej w grafice
KKZŚ Środa i przyroda1
Tekst w wersji dłuższej PDF
(838 kB) 
Historia w grafice
PDF (8,78 MB)
Kanon krajoznawczy
ziemi średzkiej  
PDF (11,4 MB)
Środa, przyroda i szlaki
PDF (7,07 MB) 

ŚKP
Średzka Kolej Powiatowa. 110 lat wąskotorowego szlaku PDF (5,17 MB)  7 cudów powiatu
7 cudów powiatu średzkiego  mapa powiatu Obiekty ziemii średzkiej 

kalendarium sredzkie

kolegiata

Wiedzę zaczerpnąć można z:
Buko A, "Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej", wyd. Trio, Warszawa 2006;
Davies N, "Boże igrzysko", wyd. Znak, Kraków 1999;
Górczak Z, "Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314r)", WBP, Poznań 2002;
Moczulski M, Pokropiński B, Kantor L, „Ciuchcią przez Polskę. Informator o wąskotorowych kolejach turystycznych”, WKŁ, Warszawa 2000;
Nawrocki St. (red.), „Dzieje Środy Wielkopolskiej”, UMiGm. w Środzie Wlkp 1990;
Rezler M, "Powstanie Wielkopolskie", Rebis,  Poznań 2008;
Samsonowicz H, Tazbir J, "Tysiącletnie dzieje", wyd. dolnośląskie, Wrocław 2000;
Strzałko M, J. Sobczak „Winna Góra”, wydawnictwo WBP, Poznań 1997;
Sobczak J, „Szlakiem Wiosny Ludów”, wydawnictwo WBP, Poznań 1998;
Sobczak J, „Przejdziem Wartę”, wydawnictwo WBP, Poznań 1996;
Topolski J. "Wielkopolska poprzez wieki", wyd. Poznańskie, Poznań 1999.
Urbańska B, „Cmentarz średzki”, ŚTK, Środa Wlkp 2004;
Urbańska B, „Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej”, ŚTK, Środa Wlkp. 2000;
Urbańska B, "Kolegiata  w Środzie Wielkopolskiej" Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2008;
pr. zbiorowa "Ziemia Średzka w dobie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919", Społeczny Komitet Rodzin Powstańców Wielkopolskich w Środzie, Środa Wlkp 2009;

oraz arykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym:
St. Frankowski „Środa w czasie „potopu szwedzkiego” nr 48

St. Frankowski „Wybitni mieszkańcy ziemi średzkiej” nr 35

St. Frankowski "Po upadku wielkopolskiej Wiosny Ludów" nr 73

St. Frankowski "Nasza Stolica - Pyzdry" nr 67

Zb. Jóźwiak „Powiatowa racja stanu” nrnr 24-27, 29-30

Zb. Jóźwiak  „Szpitale oraz kościoły szpitalne pod wezwaniem św. Ducha”  nr 10

Zb. Jóźwiak „Z historii kościoła św. Idziego w Środzie”  nr 1

T. Krysztofiak „Księga Giecza – nowe fakty, historii grodu”  nr 35

H. Machajewski „Z historii odkryć archeologicznych”  nrnr 2,3

St. Pawłowski „Średzki ring nr 24

M. Rezler „O udziale średzian w powstaniach narodowych” nr 35

J. Sobczak  „Ziemia średzka w dniach Wiosny Ludów” nr 3

H. Czarny "Obchody 730 lecia Nowego Miasta n. Wartą" nr 70


CR
©MB  04.2010
ost. zm. 05.2016

ds1s_a ds2 ds1s_c