Nasz powiat w regionie
Powiat
Region

Środa Wielkopolska to stolica powiatu o powierzchni 623,87 km2, położonego w samym geometrycznym centrum podziału administracyjnego województwa wielkopolskiego. Powiat stanowi 2,1% powierzchni województwa wielkopolskiego i 0,20 powierzchni Polski. Na tle kraju jest powiatem z przedziału małych i średnich, zaś w województwie wielkopolskim plasuje to go na 28 miejscu spośród 35 istniejących. Skupia w swym organizmie 5 gmin: Dominowo (pow. 79,36 km2 – 12,7% powiatu), Krzykosy (pow. 110,5 km2 – 17,7% powiatu), Zaniemyśl (pow. 106,5 km2 – 17,1% powiatu), Środę Wielkopolską (pow. 207,41 km2 – 33,2% powiatu) – położone na prawym brzegu Warty w ramach dwóch mezoregionów: Równiny Wrzesińskiej i Kotliny Śremskiej oraz gminę Nowe Miasto n. Wartą (pow. 120,08 km2 – 19,2% powiatu) – położoną na lewym brzegu Warty w ramach mezoregionu Wał Żerkowski. Administracyjnie powiat średzki graniczy z powiatami: wrzesińskim, jarocińskim, poznańskim i śremskim. Część powiatu tj. gmgm. Dominowo, Środa Wlkp i Zaniemyśl uznaje się obecnie za część Poznańskiego obszaru Metropolitanego (POM - tworzy go 45 gmin, w tym 10 miast powiatowych i 15 innych. Jego powierzchnia wynosi 6205km2 i obejmuje 20,8% powierzchni województwa, zamieszkuje go 39,7% ludności województwa). Głównym ciągiem komunikacyjnym spajającym powiat jest droga krajowa nr 11 Poznań – Katowice przebiegająca od zachodnich granic gminy Środy Wlkp. do południowych granic gminy Nowe Miasto, która stanowi jedną z istotniejszych arterii kraju łączącej Śląsk z Wielkopolską i Pomorzem. Droga krajowa nr 11 przebiega na południe od miasta i stanowi jego obwodnicę. Podobne położenie i przebieg prezentuje również linia kolejowa Poznań – Kluczbork. Ponadto ważnymi szlakami komunikacyjnymi integrującymi powiat są: krzyżująca się w Środzie z drogą nr 11 droga wojewódzka nr 432 Września – Leszno oraz droga wojewódzka nr 436 Klęka – Pysząca. Północną część powiatu w gminie Dominowo na dystansie 13 km przecina autostrada A-2 (8 km od Środy Wlkp.). Autostrada przebiega w europejskim korytarzu transportowym nr 2 (Berlin - Kunowice - Poznań - Warszawa - Mińsk - Moskwa). powiat średzki
Geografia powiatu >>
Obiekty ziemi średzkiej >>
Kanon Krajoznawczy Ziemi Średzkiej >>
Krajoznawcze otoczenie Środy Wielkopolskiej >>
7 cudów powiatu >>

Winna Góra  Powiat zamieszkuje 56 419 (2011r) osób w tym w samej Środzie Wielkopolskiej 22 325 osób. Pod względem gęstości zaludnienia zajmuje 19 miejsce (exeqo z powiatem pleszewskim) w województwie wielkopolskim – 90 osób/km2. Teren powiatu jest w większości równinny, z wyraźnie zaznaczonymi, nielicznymi wzniesieniami. W rejonie przełomu Warty teren jest bardziej urozmaicony, pofałdowany – występują wydmy śródlądowe. Na lewym brzegu Warty teren jest względnie wyniesiony tworząc polodowcowe wzniesienia Wału Żerkowskiego. Najwyższym wzniesieniem powiatu jest Góra Górzno w  gminie Dominowo o wyniesieniu 124,2 m. n.p.m. Kolejne, wyraźne wzniesienia to Łysa Góra w gminie Zaniemyśl (106,1 m. n.p.m) i Góra Bismarck zwana także Konwaliową w gminie Krzykosy (99,8 m. n.p.m). System hydrologiczny powiatu tworzy 5 jezior  z których 4 znajdują się w polodowcowej rynnie  zaniemysko – kórnickiej (Raczyńskie – 84,4 ha, Wielkie Jeziory – 60,3 ha, Małe Jeziory – 44,3 ha i Łękno – 26,3 ha), zaś piąte jest sztucznym spiętrzeniem – zbiornikiem retencyjnym na rzece Moskawie. Sieć rzek tworzą: Moskawa zwana dawniej Źrenicą (56,4 km dł., przebieg południkowy z ujściem w Warcie), Struga Średzka zwana dawniej Moskawą (przebieg równoleżnikowy z ujściem do Moskawy) Wielka, zwana też 
Pałac Mańkowskich w Winnej Górze pochodzacy z 1910r. Mańkowscy - potomkowie Generała Jana Henryka Dąbrowskiego wznieśli go na miejscu poprzedniej budowli, będącej siedziba biskupów poznańskich a później napoleońska donacja
dla bohatera hymnu.

Bardzianką (przebieg równoleżnikowy z ujściem do Moskawy) i Miłosławka (przebieg równoleżnikowy z ujściem do Moskawy). Podstawowy system odprowadzający wody tworzy przebieg Warty na granicy gmin Krzykosy i Nowe Miasto, na odcinku 28,9 km. Środkowa część powiatu (niewielki płd.-wsch. fragment gm. Środa, gm. Krzykosy i część gmgm. Zaniemyśl i Nowe Miasto) leży nad Głównym Zbiornikiem Wód Podziemnych nr 150 piętra czwartorzędowego. Powiat średzki reprezentuje jeden z najwyższych poziomów kultury rolnej województwa wielkopolskiego. 30% powierzchni rolnej reprezentują ziemie klasy II i III. Szczególnie widać to w gminie Dominowo, gdzie 85% powierzchni gminy tworzą użytki rolne, zaś gęstość zaludnienia jest jedną z najniższych w Wielkopolsce. Ma to między innymi odzwierciedlenie w funkcjonowaniu na terenie powiatu Centralnego Ośrodka Badań Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej oraz Stacji Doświadczalnej Instytutu Włókien Naturalnych w Pętkowie i Rolniczego Zakładu Doświadczalnego w Winnej Górze. Zielone płuca powiatu tworzą lasy będące otuliną przełomu Warty oraz rynny jezior kórnicko – zaniemyskich. 27% powierzchni gminy Krzykosy stanowią obszary leśne (przy 62% użytków rolnych). Łącznie lasy zajmują 10 225 ha w powiecie.  Słupia Wielka
2 km na płd-zach od Środy, w Słupi Wielkiej mieści się siedziba Centralnego Ośrodka Badań Odmian Roślin Uprawnych. To niezbity dowód wartości rolniczej powiatu. Tuż obok siedziby ośrodka mieści się stacja wąskotorowej kolejki Środa - Zaniemyśl.

Zaniemyśl Ochrona przyrody na terenie powiatu reprezentowana jest przede wszystkim przez Żerkowsko - Czeszewski Park Krajobrazowy którego część (6,9% powierzchni) leży w gminie Nowe Miasto. W części tej znajduje się także rezerwat faunistyczny "Dębno n. Wartą". Na południe od Środy, wzdłuż Strugi Średzkiej rozpościera się 120 hektarowy Obszar Chronionego Krajobrazu "Bagna Średzkie". Na terenie powiatu znajduje się 48 dworów i parków podworskich o łącznej powierzchni 185 ha oraz 272 pomniki przyrody.  Wśród dróg i zabytków powiatu promuje się około 10 oznaczonych i nieoznaczonych szlaków turystycznych o łącznej długości 95 km (prócz szlaków PTTK) oraz 8 lokalnych szlaków kulturowych. Środa Wlkp. jest także stolicą historyczno – geograficznego regionu pod nazwą „ziemia średzka”, który dało by się scharakteryzować jako region w dorzeczu Moskawy, Strugi Średzkiej i Bardzianki. Jego granice można osadzić pomiędzy Wartą – od ujścia Lutyni, zgodnie z jej biegiem, wzdłuż rynny jezior kórnicko – zaniemyskich (po ich południowej stronie), dalej południkowo obejmując Tulce do granic Swarzędza, północną stroną drogi Poznań – Września, obejmując Iwno i na powrót od Nekli przez Targową Górkę i Miłosław do Warty. Historyczną spuściznę tego regionu stanowią liczne zabytki: pojedyncze obiekty lub zespoły o znaczeniu krajowym do których zaliczyć należy: zespół obiektów wczesnopiastowskich w Gieczu będący Rezerwatem Archeologicznym, Oddziałem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i siedzibę donacji napoleońskiej J.H. Dąbrowskiego w Winnej Górze, z kościołem – miejscem pochówku wodza Legionów.  W centrum Środy Wlkp. znajduje się zespół obiektów związanych z funkcjonowaniem tego miasta jako miejsca sejmików szlacheckich do których należą: kolegiata pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP oraz 3 domki senatorskie z XVIII wieku. Większość znaczących obiektów zabytkowych ziemi średzkiej stanowi architektura sakralna min. kościoły: w Nowym  Mieście - pw. św. Trójcy (gotycki, XV w.), w Dębnie pw. Wniebowzięcia NMP (gotycki, I poł. XV w.), w Winnej Górze pw. Michała Archanioła (barokowy z 1766 roku), w Nietrzanowie pw. Wszystkich Świętych (barokowy z 1666 roku), w Mądrych pw. św. Jadwigi (neogotycki z 1897 roku) i w Solcu pw. św. Katarzyny (neoromański z 1908 roku). W historycznych granicach ziemi średzkiej znajduje się też 8 kościołów drewnianych w:
Zaniemyska Higea i średzki Dąbrowski (poniżej) to dwa wspaniałe przykłady na niepowtarzalność średzkich pomników. Posąg Higei, z twarzą Konstancji Raczyńskiej miał stać początkowo w Poznaniu jako dar Edwarda hr. Raczyńskiego. Ostatecznie, po śmierci fundatora Poznań musiał ufundować sobie kopię wspaniałej spiżowej Higei, bo oryginał, poróżniony ze społeczeństwem Raczyński zastrzegł na swoją mogiłę.

Jeden kościół znajduje się poza historyczną ziemią średzką, w :

Do innych obiektów wartych obejrzenia należy zaliczyć:

  • Wyspa Edwarda w Zaniemyślu z domem Edwarda Raczyńskiego w stylu szwajcarskim
  • Zespoły pałacowo – parkowe w Klęce, Chociczy i Dębnie (ruina)
  • Dwór i mauzoleum Wizów w Dzierżnicy
  • Dwór modrzewiowy w Koszutach

* * *

Dąbrowski
Nigdzie w Polsce nie uświadczysz pomnika Dąbrowskiego, choć jest kilku Kościuszków i Poniatowskich. Średzki Jan Henryk ze spiżu powstał w 200 lecie Mazurka Dąbrowskiego, w 1997r.

gminy

powiaty

rzeki powiatu

Bociania Góra
Bociania Góra, lokalne wzniesienie  w powiecie widziane już z poza granicy powiatu, z drogi krajowej nr 15, tuż po wyjeździe w Miłosławia. Tuż za Bocianią Górą, będącą sceną potyczek 1848 i 1863r. znajduje sie narodowy panteon - Winna Góra miejsce gdzie żył i dokonał żywota gen. Jan Henryk Dąbrowski. Tutaj także, w kaplicy miejscowego kościoła został pochowany. Widoczne u  podnóża góry stawy hodowlane należa już do powiatu wrzesińskiego (gm Miłosław).

jezioro średzkie
Zalew Średzki to zbiornik retencyjny o powierzchni 47 ha doskonale wypełniający także funkcje rekraacyjne. Większe jeziora polodowcowe znajdują się w gm. Zaniemyśl w tzw. rynnie jezior kórnicko - zaniemyskich.

kupiec średzki cukrownia
Nowoczesny budynek handlowy w stolicy powiatu - kupiec Średzki. Szkoda tylko że na etapie projektowania nie uwzględniono chociaż odrobinę historycznych uwarunkowań tego miejsca i wcześniejszej budowli. Kolejny przykład tradycji powiązanej z nowoczesnością - ponad stu letnią cukrownia z nowoczesnym silosem do cukru i pakownią.

kolegiata
Średzka duma - Gotycka Kolegiata pw. Wniebowziecia NMP z końca XV w.

Koszuty
Środa w podziale fizyczno - geograficznym
Elementy ziemi, ze względu na ukształtowanie powierzchni, klimat, budowę geologiczną, czas powstania, rozwoju paleograficznego i wzajemne oddziaływanie tych czynników podzielono na regiony. Pierwszy, podziału Polski na regiony fizycznogeograficzne dokonał nie kto inny, jak nasz czołowy kronikarz Jan Długosz w dziele „Chorografia Regni Poloniae” w XV w. Długosz uczynił to tak przekonująco, że bez większych poprawek podział ten wykorzystywany był aż do XIXw. Wtedy to pojęcie regionów na nowo zdefiniował  Stanisław Staszic, w wydanej w 1815 roku książce „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”. Pod koniec XIX wieku nad zagadnieniem pochylił się uczony, profesor Uniwersytetu Lwowskiego A. Rehman, którego podział fizycznogeograficzny Polski wywarł spory wpływ na prace późniejszych geografów. W dwutomowym dziele zatytułowanym „Ziemie dawnej Polski i sąsiednich krajów słowiańskich pod względem fizycznogeograficznym" przedstawił nową koncepcję podziału Polski na regiony, w której kluczową rolę odgrywały cechy morfologiczne i hydrograficzne. Jego podział zamieszczony został w wydanej w 1912 roku przez Polską Akademię Umiejętności „Encyklopedii Polskiej”. 
Cztery kilometry na zachód od Środy znajdują się Koszuty, wieś ze wspaniałym zabytkiem, XVIII wiecznym modrzewiowym dworem w stylu polskim. W jego wnętrzach mieści się Muzeum Ziemi Średzkiej

 Według tego podziału Środa leżała na „Pojezierzu Wielkopolsko-Kujawskim”, jednostce podziału odpowiadającej dzisiejszemu makroregionowi. Odzyskanie przez Polskę Niepodległości spowodowało prawdziwy wysyp nowych koncepcji podziału fizycznogeograficznego w nowych granicach. Już w 1922r. odbył się w Krakowie Zjazd Geografów, który przyjął jednoznaczny model podziału Polski na regiony. Gorzej jednak było z jego przyjęciem, bo brak było ku temu jednoznacznych wytycznych ustawodawczych i regulacji. Do wybuchu II w. św. w podręcznikach szkolnych panował prawdziwy bałagan. Do znanych międzywojennych badaczy należeli: Wacław Naukowski, Stanisław Lencewicz, Stanisław Srokowski i Stanisław Pawłowski, który opracował najpełniejszy po Rehmanie i odmienny od jego koncepcji, podział. Ostatnim, który przed II w. św. próbował uporządkować temat był wspomniany Stanisław Lencewicz, badacz, którego koncepcje wywarły spory wpływ na współczesną wizję podziału Polski  Kondrackiego. Po zakończeniu II w. św. i w nowej sytuacji terytorialnej Polski odbył się w 1946r I Ogólnopolski Zjazd Geograficzny we Wrocławiu. Zjazd nie wypracował wspólnego stanowiska, ale już w 1947r. S. Pietkiewicz przedstawił „Podział morfologiczny Polski Północnej i Środkowej.”  Według jego koncepcji region średzki leży na „Wysoczyźnie gnieźnieńskiej”, jednostce „podstawowej” oznaczonej IVB3.  Śnieciska
Powiat średzki to także sześć wspaniałych drewnianych kościołów, choć
w historycznych granicach ziemi średzkiej i obecnego powiatu jest ich aż dziewięć.
Ten w Śnieciskach, zrębowy pochodzi  z 1767r

Giecz Kamieniem milowym było wznowienie w 1955 przedwojennej pracy Lencewicza z dostosowaniem do nowego kształtu granic w opracowaniu prof.  Jerzego Kondrackiego, pod tytułem „Geografia Fizyczna Polski”. Książkę wznawiano w latach 1959, 1962, 1964, 1978, 1980, 1981, 1988 początkowo jeszcze ze współautorstwem Lencewicza. To właśnie J. Kondracki opracował najpełniejszy i powszechnie przyjęty podział Polski. Zmarły w 1998 roku geograf, wywarł największy powojenny wpływ na kwestię badań geografii regionalnej i standaryzacji, a jako przedstawiciel Polski brał udział w pracach grupy ekspertów ONZ. Był to okres standaryzowania nazw geograficznych na świecie zainicjowany przez ONZ, która zorganizowała pierwszą międzynarodową konferencję ONZ w Genewie, 1967 rok. Wcześniej jednak w 1964 roku w Londynie na Międzynarodowym Kongresie Geograficznym zaproponowano fizyczno-geograficzny podział świata w układzie dziesiętnym. Ostatecznie nowy podział Polski, z uwzględnieniem propozycji podziału zaprezentowano w 1966r. na Międzynarodowym Sympozjum Geograficznym w Warszawie z udziałem przedstawicieli 24 krajów. Podział Kondrackiego, powszechnie przyjęty, ukazał się w „Atlasie Narodowym Polski” (1973-78) oraz wydanej przez PWN „Geografii Polski” (1991-1994). 
Powiat Średzki to miejsce gdzie rodziło się państwo polskie. W niewielkiej wsi Giecz zachowało się dziś grodzisko, fundamenty palatium książęcego i  olbrzymiego grodowego kościoła. Gród pełnił funkcję jednego z grodów centralnych rosnącej w siłę dynasti Piastów. Po drugiej stronie nieistniejacego dziś jeziora w centrum dawnej osady handlowej, która przejeła nazwę grodu zachował się romański kościół
pw. NMP i św. Mikołaja.

Do połowy lat 90-tych klasyfikacja regionów była przez badaczy traktowana wyłącznie przez pryzmat warunków przyrodniczych charakterystycznych dla danego regionu. To właśnie prof. Kondracki zwrócił jako pierwszy uwagę, że różnice w poszczególnych regionach tworzą obraz o wiele bardziej złożony. Do jego prawidłowej oceny trzeba badać również takie zagadnienia jak: sposoby wykorzystania środowiska przyrodniczego, rozmieszczenie miast, użytkowanie rolnicze, przemysł, a więc te wszystkie cechy, które dało by się scharakteryzować relacją człowiek – środowisko. Tak również uczynił w najnowszym opracowaniu, wydanym tuż przed śmiercią, „Geografia Regionalna Polski”, będącym rozwinięciem i podsumowaniem jego wcześniejszych opracowań. W połowie lat dziewięćdziesiątych podział fizyczno-geograficzny Kondrackiego przyjęty został w najnowszym „Atlasie Rzeczypospolitej Polskiej”. W Polsce, właściwym organem do ustalania obowiązującego nazewnictwa geograficznego jest Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, która publikuje obowiązujące nazwy w wydawnictwie "Nazwy Geograficzne RP" (na podstawie ustawy "O urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych” Dz.U. 2003 nr 166 poz. 1612). Jarosławiec
W Jarosławcu, wsi niemalże graniczącej ze Środą od zachodu, kojarzoną z wizytą Napoleona Bonaparte znajduje się pomnik upamiętniający wydarzenia późniejsze
o czterdzieści lat; tzw ugodę Jarosławiecką 1848r - ugodę jak się okazało chwilową
i zapowiadającą główne akcenty Wiosny Ludów

Waskotorówka

W 1987 roku nazewnictwo Kondrackiego z niewielkimi zmianami przyjęte zostało przez komisję i opublikowane w 1991 roku we wspomnianym wydawnictwie. Prowadzeniem Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych zajmuje się Główny Urząd Geodezji i Kartografii. Obecnie na etapie tworzenia jest Krajowy System Informacji Geograficznej (KSiG), który powstaje z inicjatywy Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii na który składają się bazy danych geograficznych min.:

  • Bank Danych Ogólnogeograficznych
  • Baza Danych wektorowych
  • Baza Danych Topograficznych
  • Ortofotomapa
  • Ewidencja Gruntów i Budynków
  • Mapa zasadnicza (skale 1:500 – 1:5000)

Pomimo dość dużej standaryzacji nadal pokutuje w tym zakresie wiele przeinaczeń i dowolności, a sytuacja łudząco przypomina tę sprzed II w. św. Jak więc naprawdę należy interpretować położenie naszego regionu? Na oficjalnej stronie Starostwa Powiatowego czytamy min "Ziemia średzka położona jest geograficznie na terenie Pojezierza Gnieźnieńskiego, subregionu Pojezierza Wielkopolskiego.

Średzka Kolej Powiatowa to dziś ledwie 12 kilometrow malowniczej, turystycznej trasy do Zaniemyśla. Do połowy lat 70-tych sieć średzkiej kolejki liczyła prawie 120 kilometrów, 56 stacji i przystanków, osiem linii bocznych i łączyła Środę z Poznaniem.

Część północna to Równina  Wrzesińska urozmaicona na południowym zachodzie długą rynną jezior Zaniemysko-Kórnickich." W tym zdaniu tkwi oczywisty błąd, a podobne błędy spotkać można w wielu wydawnictwach. Pojezierze Gnieźnieńskie, owszem, jest częścią Pojezierza Wielkopolskiego, ale nijak ma się do Równiny Wrzesińskiej, z którą tylko graniczy i która jest jednostką podziału tego samego rzędu. Ale po kolei.

Przedstawiony przez J. Kondrackiego podział opiera się o numerację regionów w systemie dziesiętnym oraz hierarchicznie skonstruowanym systemie podstawowych jednostek: megaregion, prowincja, podprowincja, makroregion, mezoregion i mikroregion. W niektórych miejscach wyróżnić można jeszcze tzw frakcję krajobrazową (komórkę). W systemie tym Europa (jako część świata – ustalenia międzynarodowe) oznaczona jest symbolem 1-924 i dzieli się na obszary oznaczone kolejno cyframi 1-9, nazwane megaregionami:
  • Europa Północna (ozn. 1)
  • Atlantycka Europa Zachodnia (ozn. 2)
  • Pohercyńska Europa Środkowa (ozn. 3)
  • Alpy i otaczające zapadliska (ozn. 4)
  • Karpaty i otaczające zapadliska (ozn. 5)
  • Europa Południowa (ozn. 6)
  • Krym i Kaukaz (ozn. 7)
  • Europa Wschodnia (ozn. 8)
  • Ural i Nowa Ziemia (ozn. 9)
Polwica
Powiat średzki, ziemia średzka to dziesiątki XIX wiecznych dworów, takich jak ten w Polwicy, wspaniale opisany w pamiętniku "Marianna i Róże". Wcześniej jednak przyszedł tutaj na świat poznański poeta doby romantyzmu
Wincenty Ryszard Berwiński.

Dębno

Większa część terytorium Polski, wraz z całą Wielkopolską należy do megaregionu „Pohercyńska Europa Środkowa” oznaczonego numerem 3. Pozostała część powierzchni Polski leży w granicach dwóch megaregionów: „Karpaty i otaczające zapadliska” (nr 5) i „Europa Wschodnia” (nr 8). Skupimy się oczywiście na regionie, w granicach którego leży Wielkopolska i Środa Wielkopolska. Kolejnym więc szczeblem podziału są prowincje – jednostki swą wielkością również z reguły wychodzące poza granice administracyjne państw. Oznaczane są podobnie jak megaregiony cyfrą od 1 do 9 i w połączeniu z cyfrą megaregionu tworzą dwucyfrową liczbę indeksacyjną dla danej prowincji. W skład „Pohercyńskiej Europy Środkowej” wchodzą 4 prowincje, z których tylko 3 pokrywają obszary RP

  • Niż Środkowoeuropejski (ozn. 31)
  • Masyw Czeski (ozn. 33)
  • Wyżyny Polskie (ozn. 34)

Wielkopolska, zarówno w swych historycznych jak i współczesnych granicach, leży na „Niżu Środkowoeuropejskim”, stąd to właśnie ta prowincja będzie przedmiotem naszego zainteresowania. W jej skład wchodzą, na obszarze RP, następujące podprowincje: „Pojezierza Południowobałtyckie” oznaczone numerem 314 (Część północna woj. wielkopolskiego, zanotecka), „Pojezierza Południowobałtyckie” oznaczona numerem 315 (Część środkowa woj. Wielkopolskiego).

Jeden z najstarszych zabytków w powiecie, gotycki kościoł
w Dębnie
powstały z fundacji pochodzacego stąd Wincentego Kota z możnego rodu Doliwów, prymasa, opiekuna królewskich synów Kazimierza Jagiellończyka.

Skąd ten dualizm? Otóż dla lepszego rozróżnienia północnej części pojezierzy od południowej podzielono tę prowincję na dwie części, oznaczone numerami 314 i 315, jednak z tą samą nazwą dla obu podprowincji. Granica pomiędzy nimi przebiega mniej więcej na dolnej Warcie, na Noteci, fragmencie środkowego biegu Wisły (pomiędzy Bydgoszczą a Grudziądzem), a następnie z Grudziądza do granicy megaregionu około Ostródy. Południowa część Wielkopolski (mniej więcej od równoleżnikowego przebiegu środkowej Warty) leży w granicach podprowincji „Niziny Środkowopolskie” oznaczonej numerem 318. Teraz zbliżamy się już do poziomu powiatu, aby go jednak osiągnąć musimy zwiększyć skalę naszej mapy do poziomu makroregionów. Interesować nas przy tym będzie ta podprowincja w której leży Powiat Średzki czyli „Pojezierza Południowobałtyckie” (315). Podprowincja ta składa się z następujących makroregionów (na terytorium RP):

  • Pradolina Toruńsko – Eberswaldzka (ozn. 315.3)
  • Pojezierze Lubuskie (ozn. 315.4)
  • Pojezierze Wielkopolskie (ozn. 315.5)
  • Pradolina Warciańsko – Odrzańska (ozn. 315.6)
  • Wzniesienia Zielonogórskie (ozn. 315.7)
  • Pojezierze Leszczyńskie (ozn. 315.8)
Koszuty
W Koszutach przy drodze krajowej nr jedenaście znajduje się grupa koźlaków  przeniesionych tutaj z terenu Ziemi Średzkiej.

łabędzie

Z tych sześciu makroregionów nas najbardziej interesują trzy: „Pojezierza Wielkopolskie” (5), „Pradolina Warciańsko-Odrzańska” (6) i „Pojezierza Leszczyńskie” (8). To właśnie w granicach tych trzech makroregionów leży Powiat Średzki. Jego część północna, od Dzierznicy na północy do doliny Warty leży w granicach „Pojezierza Wielkopolskiego” (315.5). Część południowa (fragmenty gmin Krzykosy i Nowe Miasto n. Wartą) leży w pasie doliny Warty, który jest częścią min „Pradoliny Warciańsko-Odrzańskiej” (315.6). Południowa, niewielka część gminy Nowe Miasto n. Wartą leży w makroregionie „Pojezierze Leszczyńskie”. Aby jednak lepiej zidentyfikować różnice w terenie należy sięgnąć jaszcze głębiej do szczebla mezoregionów. Powiat Średzki w swej północnej części (od Dzierżnicy do Warty) leży w granicach „Równiny Wrzesińskiej” (nr 315.56). Południowe rubieże gminy Krzykosy i północne gminy Nowe Miasto n. Wartą to „Kotlina Śremska” (315.64), zaś południowa część gminy Nowe Miasto n. Wartą to „Wał Żerkowski” (315.84).

* * *

Folwark Budziaki w Środzie, dawną funkcję gospodarczą zastapiono tutaj (choć nie do końca) funkcją mieszkalno - rekraacyjną - wszak dziś to niemalże środek miasta.

Pohercyńska Europa Środkowa Europa Wschodnia Karpaty i oaczające zapadliska
Pohercyńska Europa Środkowa (3) Europa Wschodnia (8) Karpaty i otaczające zapadliska (5)

prowincje
Prowincje na obszarze RP. Linią zieloną zaznaczono granice megaregionów,
linią czerwoną - granice prowincji.

granice mezoregionów
Schemat granic mezoregionów (linia przerywana)
Linią ciągłą zaznaczono granice makroregionów, linią ciągłą pogrubioną - granice podprowincji.


Wiedzę zaczerpnąć można z:
"Dzieje Środy Wielkopolskiej". t. 1-3, Praca zbiorowa pr. Stanisława Nawrockiego, UMiG w Środzie, Środa Wlkp 1990
S. Bratkowski „Najkrótsza historia Wielkopolski”wydawnictwo w drodze, Poznań 1999
W. Łęcki „Wielkopolska. Przewodnik po miejscach ładnych i ciekawych”, Kurpisz, Poznań  2003
P. Libicki „Wielkopolska. 21 jednodniowych wycieczek”, Rebis, Poznań 2001
J. Tobolski „Wielkopolska poprzez wieki” , wydawnictwo poznańskie, Poznań 1999
„123x Wielkopolska” praca zbiorowa, Poznań 1995
„155x Wielkopolska” praca zbiorowa, Poznań 2000
P. Anders "Miejsca pamięci powstania Wielkopolskiego", WBPiCAK, Poznań 2003
J. Sobczak "Zwiedzamy Ziemię Średzką", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska 2000
B. Urbańska "Ludzie i historia w nazwach ulic Środy Wielkopolskiej", Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp 2000
Z. Cieśliński „Miejsca pamięci narodowej. Przewodnik po Środzie i okolicach”, Biblioteka im. R. Berwińskiego, Środa Wielkopolska 1997
J. Kondracki "Regiony fizycznogeograficzne Polski" Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, 1977
J. Kondracki "Geogafia fizyczna Polski", 1998
J. Kondracki "Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne" PWN, Warszawa 1994
"Encyklopedia Powszechna" - "Polska. t.2 - Przyroda, społeczeństwo, gospodarka," Fogra, Kraków 2003


Oraz artykuły w Średzkim Kwartalniku Kulturalnym, a także foldery i informatory wydawane z inicjatywy Starostwa Powiatowego
w Środzie i Urzędu Miejskiego w Środzie

CR
©MB 12.2005
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1s_c