Krótko o Środzie


Środa Wielkopolska to miasto powiatowe położone 33 km na południowy wschód od Poznania, niemalże w samym geometrycznym centrum województwa wielkopolskiego. Miasto liczy ponad 22 tys. mieszkańców i stanowi stolicę rolniczo – przemysłowego powiatu składającego się z 5 gmin. Wg podziału fizycznogeograficznego Kondrackiego powiat leży w trzech mezoregionach: Równina wrzesińska, kotlina Śremska i Wał Żerkowski. Teren powiatu jest falisto – równinny, przecięty na południu doliną rzeki Warty oraz rynną jezior kórnicko – zaniemyskich.

Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od nazwy środkowego dnia tygodnia, który był zarezerwowanym dniem targowym. Inni regionaliści podają także pochodzenie nazwy od Środka jako geometrycznie środkowego punku Wielkopolski, lub (rzadziej) skupiska ludności. Dawniej funkcjonowały również nazwy: Scroda, Szroda, Srzoda, Schroda (Niem.) lub Średa (gwar.). W 1968 roku, dla odróżnienia od istniejącej k. Wrocławia Środy Śląskiej wprowadzono przydomek „Wielkopolska”.
położenie Środy Wielkopolskiej

ziemia średzka - powiat średzki

Powiat Średzki i Ziemia Średzka
Po reformie administracyjnej z 1997 roku powiat średzki wielkopolski stanowią cztery gminy położone na prawym brzegu Warty i jedna na jej lewym brzegu. Zmieniło to optykę pojęcia Ziemia średzka, które od czasu pojawienia się na kartach historii w pocz. XIII w jako Terra Scrodes oznaczało ziemie na wschód od Poznania, pomiędzy rynną jezior kórnicko – zaniemyskich, Wartą a Cybiną. Teren ten stanowi dorzecze czterech rzek: Moskawy i wpadających do niej kolejno: Strugi Średzkiej, Wielkiej i Miłosławki. Historyczne granice ziemi średzkiej  sankcjonował podział administracyjny kraju funkcjonujący do 1975, kiedy to zlikwidowano powiaty. Ponowne utworzenie Powiatu Średzkiego Wielkopolskiego wyłączyło z niego gminy leżące najbliżej Poznania, a dołączyło gminę Nowe Miasto tradycyjnie związaną do tej pory z Jarocinem. Stąd dzisiejszy Powiat Średzki przesunął się nieco poza granice Warty w stosunku do tradycyjnie rozumianej ziemi średzkiej.

Krótka historia
Początkowo dominującym ośrodkiem administracyjnym na tym terenie był gród w Gieczu, pełniący rolę jednego z grodów centralnych Państwa Piastów. Jego upadek i rozwój nowej sieci komunikacyjnej uczynił z istniejącej od końca X w otwartej osady handlowej z kościołem św. Idziego stolicę regionu. Otoczone murami miasto królewskie z kolegiatą fundowaną przez Władysława Jagiełłę było jednym ze znaczniejszych miast Wielkopolski, a splendoru dodawał mu fakt odbywania tutaj sejmików ziemskich dla województw wielkopolskich od XIV wieku do rozbiorów. Położoną 12 kilometrów na wschód od Środy Winnogórę Napoleon Bonaparte nadał w dowód uznania J. H. Dąbrowskiemu, twórcy Legionów i bohaterowi późniejszego hymnu Polski. Generał pochowany jest w mauzoleum przy miejscowym kościele. Mieszkańcy Środy i okolic brali czynny udział we wszystkich zrywach narodowowyzwoleńczych XIX i XX wieku, bohatersko akcentując swój udział w zwycięskim Powstaniu Wielkopolskim wystawiając 5 kompani. W trakcie zaborów wybudowano 120 kilometrową kolej wąskotorową łączącą Środę z Poznaniem, z której do dziś pozostał czynny 12 kilometrowy odcinek turystyczny.


Komunikacja
Główną szlakiem komunikacyjnym powiatu jest Droga Krajowa nr 11 (pod Środą o charakterze obwodowej) Poznań – Katowice oraz linia kolejowa o znaczeniu państwowym nr 272 Poznań – Kluczbork. Przez miasto przebiega także droga wojewódzka nr 432 (Września – Leszno), a na południu powiatu droga wojewódzka 436 (Klęka – Pysząca). Północną część powiatu w odległości 8 km od Środy na dystansie 13 km przecina autostrada A-2. Najbliższe węzły: Września i Krzesiny.


Ochrona Przyrody

Na terenie miasta znajduje się sześć parków miejskich o łącznej powierzchni 15 ha, a na terenie powiatu 60 parków o pow. 226 z których część wpisana została do rejestru zabytków. Ogółem 2% powierzchni powiatu objętych jest różnymi formami ochrony. Częściowo w granicach miasta leży Obszar Chronionego Krajobrazu Bagna Średzkie o powierzchni 120 ha, obejmujący dolinę Strugi Średzkiej w jej dolnym biegu. Od 2010 Bagna Średzkie znajdują się w Specjalnym Obszarze Ochrony Siedlisk NATURA 2000 pod nazwą Dolina Średzkiej Strugi, stanowiąc 10% jego powierzchni. Częściowo w granicach powiatu leży Żerkowsko – Czeszewski Park Krajobrazowy otulający dolinę Warty. W granicach powiatu znajduje się rezerwat faunistyczny tegoż parku -  „Dębno”, w którym szczególnej ochronie podlega populacja rzadkich bezkręgowców. Rozległe kompleksy leśne pokrywają gminy Krzykosy i Zaniemyśl.

Klimat

Miasto leży w strefie klimatu umiarkowanego z wzajemnym oddziaływaniem powietrza morskiego i kontynentalnego. Dominująca masą powierza jest polarno – morskie znad Atlantyku. Największy średnioroczny opad w lipcu wynosi 781mm, a najmniejszy w lutym – 124 mm. Liczba dni słonecznych w roku przekracza 50, a pochmurnych mniejsza niż 130.
mapa powiatu

Środa

Geografia
Najwyższym wzniesieniem powiatu jest g. Górzno w gm. Dominowo (124,4 m n.p.m.), a najniższym rz. Warta opuszczająca teren powiatu z gminy Zaniemyśl. (63,5 m n.p.m.). Sieć hydrologiczną powiatu w głównej mierze tworzą: Warta oraz dorzecze jej prawego dopływu - Moskawa. Spośród 9 jezior rynny kórnicko – zaniemyskich cztery leżą w powiecie średzkim. Największe z nich – Raczyńskie – ma powierzchnię 84,4 ha. Jezioro, o bardzo rozwiniętej turystyce jest głównym akwenem rekreacyjno – wypoczynkowego Zaniemyśla.

Symbole
Najbardziej rozpoznawalnym symbolem miasta jest widok XVIII wiecznych kamieniczek przy Starym Rynku, powszechnie kojarzonych z odbywanymi w mieście sejmikami ziemskimi oraz górującego nad nimi masywu gotyckiej kolegiaty, z charakterystyczną jagiellonowską attyką w zwieńczeniu wieży. Motyw ten stał się tematem przewodnim wielu znaków organizacji, instytucji i stowarzyszeń. Trzy inne, charakterystyczne symbole to: charakterystyczna wieża ciśnień, wąskotorowy szlak Środa – Zaniemyśl i od 1997 roku jedyny w Polsce pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego.
Fragment karty "Polonia Regnum" z atlasu "Atlas Maior" Joana Blaeua (1597-1673), wydanego  w Amsterdamie
w latach 1662-72.

logo strony domki senatorskie
XVIII wieczne domki senatorskie i górująca nad nimi kolegiata. Widok najczęściej kojarzony ze Środą.

kolegiata kolegiata
Średzka kolegiata od strony pl. Kolegiackiego Reprodukcja miedziorytu Passiniego przedstwiający obrady sejmików ziemskich w średzkiej kolegiacie.

ezlibris exlibris wieża ciśnień1
Exlibrisy dwóch wybitnych średzkich regionalistów:
Jerzego Kosińskiego i Stanisława Rexa
Wieża ciśnień i stojący na jej tle pomnik Dąbrowskiego.

wąskotorówka Dąbrowski
Ze 120 kilometrowej wąskotorowej linii kolejowej, łączącej niegdyś Środę z Poznaniem,
do dziś pozostało turystyczne 14 kilometrowe połączenie ze Środy do Zaniemyśla.
Jedyny w Polsce pomnik
Jana Henryka Dąbrowskiego
.

regiony
Środa to miasto sejmików szlacheckich I Rzeczypospolitej i centrum regionu gdzie rodziło się państwo Polskie z Gieczem, Ostrowem Lednickim, Gnieznem i Poznaniem. W promieniu 50 km od miasta znajduje się połowa obiektów słynnego szlaku Piastowskiego, a wyruszając ze Środy wystarczą trzy dni by zobaczyć cały szlak. Ledwie 12 km od granic miasta leży siedziba  bohatera hymnu J. H. Dąbrowskiego - Winna Góra, z pałacem i kościelną kryptą grobową generała. Na południe od miasta, mamy dziką dolinę rzeki Warty, dwa Parki Krajobrazowe, obszary Natura 2000 oraz tak ważne miejsca jak Ląd n. Wartą w wielkopolskiej pętli cysterskiej, położony w zaciszu Mickiewiczowski Śmiełów, z pałacem - muzeum poety, Żerków i Miłosław – z pierwszym w Polsce pomnikiem J. Słowackiego. Południowy zachód to rynna jezior kórnicko - zaniemyskich z turystycznym Zaniemyślem (grób z hr. Edwarda Raczyńskiego) i jednym z największych arcydzieł neogotyku angielskiego, zamkiem w Kórniku. Obok zamku stoi dom rodzinny Wisławy Szymborskiej. Nieco dalej znajduje się Wielkopolski Park Narodowy i Muzeum Narodowe Rolnictwa w Szreniawie. Wzdłuż Warty, na południe, to obszar Rogalińskiego Parku Krajobrazowego z Rogalinem Raczyńskich i prastarymi dębami, a dalej Park Krajobrazowy im. Dezyderego Chłapowskiego, obejmujący takie perły jak Racot, Kopaszewo i Turew. No i Poznań! Nieprzebrana kopalnia atrakcji krajoznawczych. Ze Środy wszędzie blisko!

Miasta partnerskie Środy i powiatu Średzkiego
Vitre Henningsdorf Mohylow Podolski
Vitré
miejscowość i gmina we Francji,
w regionie Bretania, w departamencie Ille-et-Vilaine.
Hennigsdorf
miasto we wschodnich Niemczech w kraju związkowym Brandenburgia, w powiecie Oberhavel, nad
rz. Hawelą
, przy granicy z Berlinem.
Mohylów Podolski
miasto w południowo zachodniej Ukrainie, stolica regionu w obwodzie winnickim, przy granicy z Mołdawią.

Współpraca powiatowa

Prosciejów Hoyerswerda La Capelle
Prościejów (czes. Prostějov)
miasto w 
Czechach, na Morawach, w kraju ołomunieckim, w zachodniej części historycznej krainy Haná
Hoyerswerda  – miasto w Niemczech, w północnej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, w powiecie Budziszyn,  ok. 40 km na południe od Chociebuża. La Capelle
Miasto, stolica gminy we Francji, w regionie Picardia, w departamencie Aisne


dane


CR
©MB 05.2006
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1s_c