Przyroda wokół Środy

O. CH. K. Bagna średzkie >>
O.CH.K. Bagna Średzkie  - plan >>
Formy ochrony przyrody >>
Formy ochrony przyrody  - grafika >>
Cechy form ochrony przyrody >>
Żerkowsko - Czeszewski P.K. >>
Żerkowsko - Czeszewski P.K. - plan >>
Chronologia ochrony przyrody Ż-CZ.P.K. >>
Jezioro średzkie >>
Jezioro średzkie - plan >>
Flora i fauna Jeziora średzkiego >>
Jeziora i rzeki powiatu średzkiego - tabela >>
Międzynarodowa ochrona przyrody >>
Parki Krajobrazowe województwa Wielkopolskiego >>
Ochrona przyrody wokół Środy Wielkopolskiej >>
Obszary Natura 2000 >>
Lesistość, parki i pomniki przyrody powiatu w liczbach >>

bagna Od 1978 roku Polska jest sygnatariuszem Konwencji Ramsarskiej – o ochronie obszarów wodno – błotnych. Konwencja powstała w 1971 roku i obecnie skupia 144 państwa. W preambule konwencji napisano:

„[...] uwzględniając podstawowe funkcje ekologiczne obszarów wodno – błotnych jako regulatorów stosunków wodnych oraz jako środowiska życiowego charakterystycznej flory i fauny, a w szczególności ptactwa wodnego [...] strony uzgodniły co następuje:
[...] Każda z umawiających się stron przyczyni się do utrzymania obszarów wodno – błotnych i ptactwa wodnego przez tworzenie rezerwatów przyrody na obszarach wodno – błotnych zarówno zamieszczonych jak i nie zamieszczonych w spisie”. 

W granicach (częściowo) naszego miasta leży „obszar wodno – błotny”, który dzięki swym unikalnym dla ptactwa wodnego warunkom stał się Obszarem Chronionego Krajobrazu, pod nazwą „Bagna Średzkie”. (plan)


Obszar ten o pow. 120,32 ha obejmuje dolinę Strugi Średzkiej wraz z głównym nurtem tej rzeki oraz torfowiskowymi rozlewiskami. Średnia szerokość obszaru to 300 metrów. Utworzony został  uchwałą Rady Miejskiej 20.06.1995 roku, którą zaktualizowano  23.06.2005r. Obszar ten jest ostoją rzadkich gatunków ptaków wodnych, z których ok. 25 to gatunki chronione. Spotkać tu można: perkozy rdzawoszyje, perkozki, bąki, łabędzie, cyranki, płaskonosy, zauszniki, wodniki, błotniaki stawowe, zielonki, bataliony, śmieszki, rybitwy czarne, remizy, wąsatki. Florę Bagien Średzkich tworzą rośliny charakterystyczne dla zbiorowisk łąkowych, zarośli nadbrzeżnych, szuwarów, muraw zalewowych, olszyn i torfowisk. 8 gatunków roślin występujacych na tym obszarze  jest uznawanych za ginące na terenie Wielkopolski, a dwa na terenie kraju. Ochroną ścisłą objęty jest Storczyk Kukawa, zaś częściową Kruszyna Pospolita i Porzeczka Czarna. 27.09.2005r udostępniono na terenie Bagien ściężkę dydaktyczną (dojście od ulicy Kościuszki). Obecnie Bagna Średzkie stanowią ok. 10% Specjalnego Obszaru Ochrony siedlisk sieci NATURA 2000 oraz część Obszaru ważnego dla ptaków (IBA). 

Bagna średzkie

Struktura stanowisk na "Bagnach Średzkich".
Bagna Średzkie plan

Legenda do planu
1. Żelbetonowy most  nad Średzką Strugą na linii wąskotorowej Środa - Zaniemyśl. Podobny pozostał w Śnieciskach. Na linii Środa - kobylepole istniały cztery takie: w Żrenicy, Dębiczu, Tulcach i Żernikach; dziś wszystkie są już bardzo zniszczone a przejezdne tylko trzy (Dębicz, Źrenica i Żerniki). Obok współczesny żelbetonowy most drogowy.
2. Jedyny w swoim rodzaju przejazd kolejki przez trasę szybkiego ruchu Poznań - Katowice.
3. Kolejka wąskotorowa zaczyna wspinać się na nasyp, dzieki któremu wjeżdża później na most nad linią kolei normalnotorowej Poznań - Kluczbork. Z nasypu można podziwiać przepiękną panoramę Obszaru Chronionego Krajobrazu. To słynna już wśród miłośników kolejek średzka "Kipa".
4. Ścieżka wchodząca na trzęsawisko wzdłuż linii kilku majestatycznych drzew.
5. Pozostałości po dawnym gospodarstwie.
6. Żelbetonowy most wąskotorówki nad linią normalnotorową  Poznań - Kluczbork.
7. Jeszcze do niedawna istniał tutaj przejazd kolejowy. Dziś odcinek ulicy Kochanowskiego od strony miasta kończy się przy torach,
a ten po drugiej stronie zniwelowano. Pozostał dom dróżnika.
8. Tablice informujące o Obszarze Chronionego krajobrazu "Bagna Średzkie".
9. Drewniany mostek na polnej drodze przecinajacej Obszar w połowie. Droga biegnie dziś do Pętkowa, a w średniowieczu istniał tutaj bród zwany "bielawami", którym prawdopodobnie podążyła łupieżcza wyprawa Brzetysława Czeskiego na Gniezno w 1038 roku.
10. Droga przecina trasę katowicką w kierunku do Pętkowa.
11. Pozostałość nie zrekultywowanego terenu po bazie dawnego Rejonu Dróg Publicznych (wytwórni mas bitumicznych). Teren otaczają wysokie topole - siedlisko tysięcy ptaków i nietoperzy.
12. Kolejowa wieża ciśnień - pozostałość po czasach gdy na żelaznych szlakach niepodzielnie królowały maszyny pod parą.
13. Zespół współczesnych budynków stacji kolejowej Środa Wielkopolska.
14. Współczesny, żelbetonowy most drogowy na Średzkiej Strudze. W średniowieczu istniał tutaj bród na Moskawie zwany Brodami. Przy brodzie istniała karczma (do pocz. XXw) i kuźnia (do 1948r.)
15. Stacja Środa Wąskotorowa pełniła ongiś funkcję stacji przeładunkowej. Pozostały liczne tory manewrowe, zwrotnice, rampy, połączenia z linią normalnokotorową, ogałęzienie do cukrowni i fundamenty budynku nastawni.
16 Pomnik - miejsce straceń 21 Polaków we wrześniu 1939 roku. Znajduje się poza "Obszarem..."
17. Pomnik - miejsce straceń i pochówku Polaków w październiku 1939r. Znajduje się poza "Obszarem..."
18. Przystanek Średzkiej kolei Powiatowej  - Kipa
Formy ochrony przyrody
Czym są obszary chronionego krajobrazu i jakie zajmują miejsce w strategii ochrony przyrody w Polsce i w Europie? Doświadczenia ostatnich lat uczą, że ochrona przyrody jest skuteczna jeśli działania wokół niej podjęte prowadzone są systemowo. Oznacza to, że nie wystarczy już dziś wyznaczyć i starannie opisać wybrany, szczególnie cenny przyrodniczo obszar. Każdy obszar chroniony znajduje się w określonym otoczeniu, z którym mniej lub bardziej koresponduje. Inaczej mówiąc ochrona przyrody poprzez formy ochrony przyrody winna uwzględniać wzajemne oddziaływanie obszarów objętych ochroną, umożliwiając zachowanie bioróżnorodności biologicznej. Ochrona przyrody, winna więc uwzględniać nie określony obszar, lecz system wzajemnie powiązanych obszarów, nie rzadko pokrywających się i wzajemnie przenikających, zależnych od siebie. Formy ochrony przyrody w Polsce dostosowane do regulacji UE ustala Ustawa z 16 kwietnia 2004 r „O ochronie przyrody” z późniejszymi zmianami.

bagna


bagna W strategii ochrony przyrody w Polsce na najwyższym  szczeblu drabiny stoją Parki Narodowe, których jest obecnie 23 i które zajmują 3145 km2 czyli ok. 1% powierzchni kraju. Ich głównym zadaniem jest ochrona szczególnie ważnych, naturalnych lub zbliżonych do naturalnych ekosystemów, wyjątkowych ze względów naukowych, dydaktycznych, społecznych i kulturowych. Zadaniem pośrednim parku są funkcje dydaktyczne i wychowawcze. Istotnym kryterium jest także wielkość, bo aby dany obszar mógł zostać parkiem narodowym musi mieć co najmniej 1000 ha. Najbliższym terytorialnie nam parkiem jest Wielkopolski Park Narodowy utworzony w 1957r i zajmujący 7584ha (z czego 3,4% jest pod ochroną ścisłą w 18 rezerwatach). Warto dodać, że choć zajmuje dopiero 15 miejsce w kraju pod wzgledem powierzchni odwiedza  go rocznie 1200 tyś  turystów, co plasuje go na drugim (po Tatrzańskim P.N.) miejscu w kraju i na czwartym pod względem ilości turystów na hektar.

Nie wszystkie jednak ważne przyrodniczo miejsca w kraju daje się objąć statusem Parków Narodowych (np. ze względu na zbyt mały obszar), dlatego też kolejną formą ochrony jest rezerwat przyrody. Jest ich obecnie w Polsce 1395 i zajmują powierzchnię 165,2 tys. ha. Wyróżnia się rezerwaty ścisłe, do których wstęp jest zabroniony. Ze względu na istotę ochrony wyróżnia się 6 rodzajów rezerwatów:
  • faunistyczne,
  • florystyczne,
  • krajobrazowe,
  • leśne,
  • torfowiskowe,
  • wodne.
staw

bagna4 Na terenie rezerwatu chroniona jest cała przyroda lub jej wybrane składniki. Rezerwaty są formą szczególną gdyż, mogą wchodzić w skład większych terytorialnie Parków Narodowych lub stojących niżej w strategii ochrony przyrody: Parków Krajobrazowych lub Obszarów Chronionego Krajobrazu. Parki Krajobrazowe to twory terytorialne o zadaniach podobnych do Parku Narodowego i rezerwatu z tą jednak różnicą, że na ich terenie prowadzić można działalność gospodarczą i rolniczą, a ochronie podlegają tutaj zarówno walory przyrodnicze jak i krajobraz kulturowy. Obecnie w Polsce jest 121 Parków Krajobrazowych zajmujących łącznie powierzchnię ponad 2500 ha  co stanowi 8% pow. Polski. Wokół Środy Wielkopolskiej istnieje kilka takich parków. Od południa mamy Żerkowsko – Czeszewski Park Krajobrazowy, ze wspaniałym rezerwatem faunistycznym „Dębno nad Wartą" oraz florystycznymi: , "Czeszewski las" (połączył w 2004r. rezerwaty "Czeszewo" i "Lutynia") i "Dwunastak". Część parku, łącznie z rezerwatem Dębno znajduje sie w granicach powiatu średzkiego (gm. Nowe Miasto).

Od Zbrudzewa k. Śremu aż do granic Wielkopolskiego Parku Narodowego rozciąga się, wzdłuż Warty, Rogaliński park Krajobrazowy, a kilka kilometrów dalej rozpoczyna się Park Krajobrazowy im. gen. D. Chłapowskiego. Z kolei od północnego zachodu tuż przed Pobiedziskami mamy Park Krajobrazowy „Promno” (najmniejszy Park Krajobrazowy w Polsce), a dalej Lednicki Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy „Puszcza Zielonka”. Wszystkie Wielkopolskie parki krajobrazowe organizacyjnie skupione są w Zespole Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego (od 1999r). Jeśli jakiegoś obszaru nie można, ze względów formalnych objąć ochroną w postaci Parku narodowego lub Parku Krajobrazowego, a jest ważny ze względu na wartości przyrodnicze i krajobrazowe tworzy się obszary chronionego krajobrazu. Z istoty ochrony przypominają one Parki Krajobrazowe, nie wymagają one jednak tworzenia planów ochrony i służą raczej zachowaniu krajobrazu nieprzetworzonego. bagna

1
Drugorzędnym, wyróżniającym jednak zadaniem obszarów chornionego krajobrazu jest łączenie, ochrona korytarzy dla ekosystemów chronionych, utworzonych przez parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe. W myśl koncepcji łaczenia ze sobą obszarów chronionych i budowy korytarzy ekologicznych porzez obszary chronionegi krajobrazu mamy od południa Środy całkiem spory organizm ochronny w postaci:
  • Wielkopolskiego P.N. wraz z otuliną
  • Rogalińskiego P.K.
  • P.K im gen . Dezyderego Chłapowskiego
  • O.Ch.K. Krzywińsko – Osieckiego wraz zadrzewieniami gen. Dezyderego Chłapowskiego i kompleksem leśnym Osieczna – Góra
  • P.K. Dolina Baryczy.

Drugim takim istotnym skupiskiem form ochrony jest kierunek południowo – wschodni gdzie w dolinie Warty mamy:
  • Żerkowsko – Czeszewski P.K.
  • Nadwarciański P.K.
  • O.Ch.K. „Szwajcaria Żerkowska”
  • Pyzdrski O.Ch.K
  • O.Ch.K. w gm. Kórnik (poprzez dogodny korytarz ekologiczny rynny jezior kórnicko zaniemyskich)
Tymczasem wypada jeszcze wymienić pozostałe, równie istotne formy ochrony, którymi są:
  • zespoły przyrodniczo – krajobrazowe czyli w zasadzie Parki Krajobrazowe o O.Ch.K.  o pomniejszonej randze;
  • użytki ekologiczne czyli odizolowane obszary objęte ochroną;
  • stanowiska dokumentacyjne, które obejmują ochroną twory geologiczne.
bagna

bagna
Ostatnim poziomem jaki możemy wyróżnić jest pojedynczy chroniony obiekt czyli Pomnik Przyrody. W ramach wszystkich form występować może także ochrona gatunkowa.  Swoistymi formami ochrony są także:
  • ogrody botaniczne
  • ogrody zoologiczne
  • parki zabytkowe
  • parki podworskie
  • Leśne Kompleksy Promocyjne
  • arboreta
* * *

Formy ochrony przyrody definiowane przez Ustawę o ochronie przyrody z 2004r (czcionka czarna, pełne prostokąty) oraz przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (The World Conservation of Nature and Resources - IUCN) (czcionka kolorowa, prostokąty przerywane, numeracja od I do VI). Na grafice nie uwzględniono idei Federacji EUROPARC oraz idei UNESCO Man And Biosphere (MaB).
formy ochrony przyrody
Różnice definiujące obszary chronione
cechy form ochrony przyrody

Żerkowsko - Czeszewski Park Krajobrazowy
Żerkowsko czeszewski P.K. logo Już w 1909 roku z inicjatywy Fritza Pfuhla ochroną objęto 70 arowy fragment lasu położony na lewym brzegu Warty, w okolicy Dębna, dziś już nieistniejący. Był to pierwszy chroniony obszar lasu w Wielkopolsce. Niestety, w wyniku niewłaściwej organizacji ochrony, uległ on niemal całkowitemu zniszczeniu po I w.św. Dwa rezerwaty przyrody utworzono na tym terenie tuż przed 1939 rokiem, jednak ich dalszy los pozostaje nieznany. Współczesny Park utworzono w 1994r. Położony jest na pograniczu trzech powiatów: jarocińskiego, średzkiego i wrzesińskiego i obejmuje 156, 4 km2. Swym położeniem obejmuje trzy obszary o zasadniczo odmiennych warunkach  fizyczno - geograficznych:
  • cześć północną, mniejsza (lewy brzeg Warty) stanowi zalesiona wysoczyzna morenowa - płaska i falista;
  • środkową, wąską,  część parku zajmuje Pradolina Warszawsko - Berlińska z biegiem Warty;
  • część południowa (prawy brzeg Warty) to Wał Żerkowski z najwyższym wzniesieniem Łysą Górą 161 m. n. pm. , położoną na północ od Żerkowa
 
Najniżej położonym punktem na terenie parku jest poziom wody Warty mierzony na wysokości Czeszewa - 68 m n.p.m. Lasy zajmują ok. 40 % pow. parku zaś wody, prócz biegu Warty i starorzeczy, reprezentują także położone w północnym skraju parku stawy hodowlane pod Miłosławiem.

 Na prawym brzegu Warty położony jest rezerwat leśny "Dwunastak" utworzony w 1959 roku na pow. 9,12 ha, który obejmuje skupisko dębów i sosen o wysokości do 30 m i wieku do 160 lat. Do 1987 roku istniał w tej części jeszcze jeden rezerwat leśny - "Sarnice". Rezerwat ten chronił 120 letnie dęby szypułowe i 70 letnie lipy drobnolistne. Jednak wykreślony został z z ewidencji na skutek huraganu, który 18.09 1987 roku niamal całkowicie go zniszczył. Podobny kataklizm zniszczył dokładnie trzydzieści lat wcześniej rezerwat "Góry" położony na płn. od leśniczówki i chroniący 160 letnie dęby. W części południowej istnieją obecnie dwa rezerwaty: florystyczny "Czeszewski las"  (222,62 ha) i faunistyczny "Dębno n. Wartą". "Czeszewski las"chroni łęg wiązowo - jesionowy oraz grąd niski porastający okresowo zalewane terasy doliny Warty. Rosną w nim 160 letnie dęby osiągające wysokość 34 metrów i 400 cm w obwodzie. W niższych stanowiskach porastają lasy łęgowe złożone z dębów szypułkowych, jesionów  wyniosłych, wiązów szypułkowych i pospolityych oraz grabów zwyczajnych, lip drobnolistynych  i klonów polnych. Wyższe stanowiska zajmują lasy grądowe złożone z dębów szypułkowych, jesionów wyniosłych, lip drobnolistnych, grabów zwyczajnych i klonów zwyczajnych. Rezerwat powstał w 2004r poprzez połączenie dwóch istniejących rezerwatów: "Czeszewo" (pow. 27,61 ha) i "Lutynia" (pow. 45, 8 ha). Szczególnie cennym jest rezerwat faunistyczny "Dębno nad Wartą" o pow. 21, 62 ha utworzony w 1974 roku. W granicach rezerwatu znajduje się mieszany bór grądowo - łęgowy (dęby, olchy, wiązy i jesiony; łacznie 23 gatunki drzew). Szczególnej ochronie podlega populacja rzadkich (wymierających zwierząt bezkręgowych m.in. ślimaki maskowce, ślimaki świdrzyki, a także kilka gatunków, których właściwym terenem występowania są tereny górzyste. Otulinę parku w części płd.-zach. i częściowo wschodniej zapewnia utworzony w 1989 roku Obszar Chronionego Krajobrazu "Szwajcaria Żerkowska" o pow. 15020 ha. Ponadto w ramach sieci NATURA 2000 utworzono obszary częściowo pokrywające się z obszarem parku i obejmujące głównie dolinę Warty. Są to: Obszar Specjalnej Ochrony ptaków ("dyrektywa ptasia") pod nazwą "Dolina Środkowej Warty", jeden z 17 na terenie Wielkopolski, obszar Specjalnego Obszaru Ochrony siedlisk ("dyrektywa siedliskowa") pod nazwą "Ostoja Nadwarciańska" (również na lewym brzegu Warty) oraz Specjalny Obszar Ochronny ("dyrektywa siedliskowa")  pod nazwą "Lasy Żerkowsko- Czeszewskie"
podział powierzchni parku
Podział powierzchni parku
na poszczególne gminy
podział gruntów
Podział gruntów parku (dla porównania lesistość Polski: 28,9%)

Czeszewo
Na terenie parku, którego głównymi zaletami są oddalenie od ruchliwych szlaków komunikacjnych i przepiękne morenowe krajobrazy, "przemalowywane" o każdej niemal porze roku "soczystą" przyrodą, spotkać można także wiele cennych architektonicznie obiektów. Do najciekawszych należą:
  • barokowy kościół pw. św. Stanisława z kaplicą renesansową Roszkowskich w Żerkowie.
  • zespół parkowo- pałacowy Gorzeńskich i Chełkowskich w Śmiełowie, obecnie muzeum Adama Mickiewicza
  • zespół pałacowo - parkowy Mielżyńskich i Kościelskich w Miłosławiu
  • drewniany kościół konstrukcji zrębowej pw. NMP w Lgowie i nekropolia Gorzeńskich
  • drewniany kościół konstrukcji zrębowej pw. św. Mikołaja w Czeszewie
  • barokowy kosciół pw. św. Walentego kaplicą renesansowa kaplicą Opalińskich
Drewniany, zrębowy kościół w Czeszewie

  • Gotycki kościół w Dębnie, fundacja Prymasa Wincentego Kota
  • Gotycki kościoł w Nowym Mieście n. Wartą
 W granicach parku krajobrazowego znajdują się następujące miejscowości: Antonin, Białe Piątkowo, Bieździadów, Brzostków, Bugaj, Chlebowo, Czeszewo, Dębno, Gąsiorowo, Gęczew, Kozubiec, Kretków, Laski, Lgów, Lisew, Łuszczanów, Mikuszewo, Miłosław, Paruchów, Pawłowice, Podlesie, Pogorzelica, Przybysław, Raszewy, Rudki, Szczodrzejewo, Szczonów, Śmiełów, Żerków i Żółków. 28 września 2007 roku utworzono Mickiewiczowski Park Kultury obejmujący miejsca związane z pobytem Adama Mickiewicza w 1831 roku oraz silny do dzisiaj kult poety w tych okolicach. Park obejmuje Żerków oraz Brzostków, Gęczew, Lgów i Śmiełów.

Śmiełów
Pałac Gorzeńskich i Chełkowskich w Śmiełowie. Muzeum Adama Mickiewicza.

Żerkowsko - Czeszewski P.K.

Opis tras rowerowych:
TTR-S Transwielkopolska Trasa Rowerowa - odcinek południowy
NSR Nadwarciański Szlak Rowerowy

opisy szlaków >>

chronologia ochrony przyrody ŻCZPK

Jezioro Średzkie
Wody zajmują 642 tys ha powierzchni całej pow. Polski. Sieć wodną tworzą na terenie Polski rzeki i jeziora, a także kilka kanałów, z których najdłuższy to kanał Wieprz - Krzna (140 km) zbudowany w 1961 roku, zaś najstarszy to 80 kmpołączenie Czarnej Hańczy z Biebrzą czyli kanał Augustowski z 1840 roku.Całkowity odpływ rzek jest formowany na obszarze 351028 km2 (pow. o 12,3% większa od pow. Polski). Dorzecze Odry (do której wpływa Warta) zajmuje drugie miejsce w kraju (po dorzeczu Wisły) i wynosi 106,1 tys km2 co stanowi 33,9% pow. Polski. Rzeka Warta stanowi najdłuższy dopływ Odry - 808 km i równocześnie niesie zdecydowanie najwięcej wód. Jej średni przepływ wynosi 216 m3/s co stanowi imponującą liczbę wobec drugiego co do długości jej dopływu, Bobru (275km) - 44,8m3/s. W Polsce jest 11 jezior o powierzchni powyżej 20 ha i ok. 9300 o pow. większej od 1 ha. Szeroko postępująca melioracja w rolnictwie, zwiększanie areałów uprawnych, regulacja rzek, zmiany klimatyczne, oddziaływanie przemysłu to czynniki które na przestrzeni dziesięcioleci obniżały wielkości zasobów wodnych, niekorzystnie zmieniając bilans.  j1

j2 Zasoby wody słodkiej na ziemi szacuje się na 37,5 mln km3, z tego dla Polski to ok. 220 km3 wody.70 % tej liczby tracimy w wyniku parowania, reszta stanowi zlewnię rzek. W Polsce na 1 mieszkańca przypada rocznie 1580m3 wody, podczas gdy przeciętny Europejczyk ma do dyspozycji 4560m3. Sytuacja nie wygląda więc zbyt różowo. Do tego dodać należy jeszcze cały zespół przedsięwzięć, które należy podejmować by utrzymać ekosystemy rzeczne. Innymi słowy, by zapewnić odpowiednio wysoki (minimalny dla równowagi ekologicznej) poziom wód. Centralne województwa w Polsce, w tym i Wielkopolska zajmują niechlubne, ostatnie miejsce pod względem dostępności wody w m3 na jednego mieszkańca na rok. Na ten niekorzystny stan rzeczy wpływ mają min także niskie roczne sumy opadów, zwiększony odpływ (spowodowany także procesami melioracyjnymi) i stałe obniżanie poziomu wód gruntowych.

Najskuteczniejszym sposobem przeciwdziałania tym zjawiskom jest zapobieganie zbyt wczesnemu odpływowi wód poprzez programowe (odpowiednio rozmieszczone w terenie) spiętrzanie i budowę sztucznych zbiorników wodnych zwanych retencyjnymi (łac. retineo - zatrzymywać). Zatrzymywanie wody w sztucznych zbiornikach daje olbrzymie możliwości regulacji jej przepływu w rzece, przy czym dla sprawnego działania w tym zakresie spełnionych musi być kilka istotnych warunków. Pierwszym z nich jest jak już powiedzieliśmy programowe, strukturalne objęcie tematu, co oznacza, że rozmieszczenie zbiorników wodnych, ich stopień zapełnienia, przepływ wody w śluzach podlega określonemu algorytmowi i nie jest przypadkowe. Oznacza to, że tak zbudowany system wymaga sprawnego, ekonomicznego zarządzania, co nieodmiennie związane jest z określonym podmiotem. W Polsce zajmuje się tym Biuro Gospodarki Wodnej podległe Ministrowi Środowiska. Podlegają mu Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej, które dzielą pomiędzy siebie jezioro średzkie

jezioro średzkie
obszar Polski na 7 części: Gdańsk, Szczecin,Poznań, Wrocław, Gliwice, Kraków, Warszawa. Funkcję doradczą na wszystkich szczeblach sprawuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wraz z oddziałami (Gdynia, Poznań, Wrocław, Katowice, Kraków). Poznański Regionalny Zarząd Gospodarki wodnej to drugi co do wielkości, pod względem powierzchni region (po warszawskim) i obejmuje 55,2 tys km2. Drugim warunkiem prawidłowego administrowania retencją wód jest równoprawne traktowanie małych i dużych rzek. Warto pamiętać, że o ogólnym bilansie wodnym decyduje suma sprawnego działania całego systemu - synergia w najczystszej postaci! Najstarszym zbiornikiem retencyjnym z grona największych na terenie Polski jest zbiornik Leśna (Jezioro Leśniańskie) na rzece Kwisa (lewy dopływ Bobru, wypływa z Gór Izerskich) o pow. 140 ha (poj. 15 mln m3) wybudowany w 1907 roku!Jednak prawdziwe giganty powstawały w latach 60, 70 i 80 tych XX wieku. 

Największy z nich to oczywiście Włocławek o pow. 7040 ha (poj. 408 mln m3) zbudowany przez spiętrzenie wód Wisły w 1970 roku. Pod względem powierzchni drugie  miejsce na liście zajmuje zbiornik w Jeziorsku regulujący Wartę na terenie Wielkopolski, oddany do użytku w 1986 roku. Liczy 4230 ha.Jednak pod względem pojemności zajmuje dopiero trzecie miejsce (202,8 mln m3).  Na pierwszym miejscu w tej kategorii niepodzielnie króluje Solina na Sanie, która zajmuje tylko 2110 ha, ale dysponuje przestrzenią mogącą pomieścić 472 mln m3 wody czyli więcej niż trzy razy większy powierzchniowo Włocławek! Zbiornik ten powstał w 1968 roku. Do najmłodszych należy Czorsztyn-Niedzica oddany do użytku w 1997 roku. Jego powierzchnia wynosi 1234 ha, ale wyprzedza Jeziorsko pod względem pojemności: 231 mln m3, plasując się na drugim miejscu w Polsce. Łącznie retencjonowanych w sposób sztuczny jest 6% wód. To zdecydowanie za mało, by móc w pełni kontrolować jej obieg.  jezioro średzkie

j7 Dlatego też specjaliści zaczęli promować już od ostatniego dziesięciolecia XX wieku nowe sposoby retencji - powrót do retencji naturalnej poprzez maksymalne ograniczenie wycinania nadbrzeży i szlaków wodnych z roślinności. W nowej strategii wodnej czołowe miejsce zajmuje tzw. mała retencja - zbiorniki wodne na małych rzeczkach o niewielkiej względnej pojemności. Na terenie Poznańskiego Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej istnieje kilkanaście większych i mniejszych zbiorników retencyjnych, do których zalicza się także zbiornik "Środa" na rzece Moskawie (56 km, źródła k. wsi Jezierce) czyli nasze Jezioro Średzkie (wg nazewnictwa topograficznego). Stanowi jeden z 31 zbiorników wodnych województwa wielkopolskiego administrowanych przez Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Poznaniu. Znajduje się na 13 miejscu pod względem wielkości liczonej powierzchnią całkowitą i użytkową.  Zbiornik retencyjny Środa znajduje się także na liście 87 obiektów hydrotechnicznych w Wielkopolsce o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska naturalnego.

 Oddano go do użytku w 1972 roku, po budowie tamy betonowo-ziemnej (1968-71) o długości 200 metrów na rzece Maskawie w 29,5 km jej biegu. Powstał w ten sposób zbiornik o powierzchni 47,7 ha. Wysokość piętrzenia wody wynosi 7,1 metra. Przepust wody ze śluzami zlokalizowano w połowie tamy. Dolny odcinek przepustu na Maskawie jest uregulowany. U podnóża tamy, wzdłuż jej długości przebiega droga asfaltowa, natomiast na koronie zlokalizowano deptak dla pieszych. Wraz z oddaniem do użytku zbiornika przystosowano go także do funkcji rekreacyjnych. Zbudowano min budynek z zapleczem sanitarno - usługowym, pomosty, zagospodarowano kąpielisko (mała architektura). Kąpielisko średzkie zawsze cieszyło się sporym zainteresowaniem Średzian, zwłaszcza w upalne, letnie dni. Niestety  systematyczne zanieczyszczanie Maskawy w jej górnym biegu doprowadziło w konsekwencji do zanieczyszczenia zalewu. Dekada lat 90-tych była dla jeziora średzkiego okresem największego zanieczyszczenia; przejrzystość wody spadła poniżej wszelkich norm, zawartość różnorakich związków chemicznych przypominała tablicę Mendelejewa. Do tego dochodziła postępująca dewastacja tamy i obiektów rekreacyjnych. Zdecydowane działania władz i podmiotów odpowiedzialnych za stan jeziora i kąpieliska doprowadził w końcu lat 90 tych do uruchomienia programu restauracji jeziora i kąpieliska. zalew średzki

j9    Zwrócono baczną uwagę na czystość wód wpływających do jeziora (górny bieg Maskawy) poprzez monitorowanie współużytkowania środowiska wzdłuż jej brzegów (likwidacja spustów ścieków, przyzagrodowe, zbiorowe oczyszczalnie ścieków itp.) Ponadto za pomocą odpowiednich środków chemicznych, obojętnych dla flory i fauny znacznie poprawiono przejrzystość wody i jej skład chemiczny. Rokrocznie trwa oczyszczanie kąpieliska i brzegów jeziora. Samo kąpielisko wzbogacono o nową infrastrukturę (scena letnia), zmodernizowano pomosty, zadbano o zieleń. Sytuacja uległa zdecydowanej poprawie, choć wiadomo, że tak skomplikowany ekosystem nie odnowi się w ciągu jednego roku. Dzisiaj średzkie jezioro to zalew retencyjny o dużym znaczeniu dla rolnictwa, wędkarzy, to ważny element rekreacji dla Środy i okolic. Nie w pełni poznaną dotychczas florę zbiornika tworzą m.in. trzcina pospolita, pałka waskolistna,

łaczeń baldaszkowaty, żywokost lekarski, moczarka kanadyjska oraz będący pod ochroną grążel żółty. Jezioro stanowi również doskonale rozwinięty ekosystem fauny, a szczególnie ptaków. Jezioro i okolicę zamieszkują perkoz dwuczuby, bączek, łyska, krogulec, remiz, trzciniak, zimorodek i inne. W sezonie częstym gościem jest bocian biały. Swe miejsca lęgowe ma tutaj także kilka par łabędzi niemych. Najwyższym punktem okolicy, górującym nad jeziorem jest wzniesienie "92,4" położone na drodze przebiegającej wschodnią stroną jeziora do Mącznik, kilkanaście metrów na północ od cmentarza w Mącznikach. Szczególnie różnicę wysokości widać z drogi Środa - Nekla, po drugiej stronie jeziora. Drugim istotnym wzniesieniem jest punkt "91,8" wypadający na lewym poboczu drogi Środa - Nekla, kilkanaście metrów na północ za przepustem, kierującym wody niewielkiego cieku wodnego do jeziora.  jezioro średzkie

jezioro średzkie Wysokość lustra wody ok. 350 metrów od tamy wynosi 86 m.n.p.m co oznacza, że Maskawa na odcinku z Dębicza (pkt. pomiarowy ok.300 m od płn od drogi do Dębiczka) pokonuje różnicę wzniesień 6 metrów. Z Dębicza do tamy jest w linii prostej ok. 5 km.



* * *

Przedstawiciele świata roślinnego:
trzcina pospolita, pałka wąskolistna, łączeń baldaszkowaty, żywokost lekarski, moczarka kanadyjska, grążel żółty (ochrona prawna), turzyca, oczeret
Przedstawiciele świata zwierzęcego:
Ptactwo osiadłe:
perkoz dwuczuby (ok. 10 par), perkozek, bączek (prawdopodobnie lęgowy), bocian biały łabędź niemy, łyska, kokoszka wodna, remiz, strzyżyk, świergotek łąkowy, trzciniak, brzęczka, dzięciołek, dzięcioł zielony, zimorodek, brzegówka
Ptactwo - migracje:
perkoz rdzawo szyi, kormoran, czapla siwa, cyranka, gągoł, błotniak stawowy i łąkowy, sokół wędrowny, czajka, łęczak, piskliwiec, mewa srebrzysta, rybitwa rzeczna
Inne:
tygrzyk  paskowaty, bóbr, wydra
Plan Jeziora Średzkiego >>

Jeziora powiatu średzkiego
jeziora
Rzeki powiatu średzkiego
rzeki

g

j6

Międzynarodowa ochrona przyrody
Na ogólnoświatowym szczeblu nad ochroną przyrody czuwa organizacja powołana w Fonteinbleau w 1948r, wtedy jeszcze pod nazwą International Union for the Protection of Nature IUPN. W 1956r organizacja zmieniła nazwę na International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. Od 1990  nazywana jest także The World Conservation Union. Skupia obecnie 83 państwa i ponad 1000 organizacji pozarządowych zajmujących sie ochroną przyrody i środowiska naturalnego. Jedna z komórek organizacji, World Commision Protected Area (WCPA) opracowała modelowe formy ochrony przyrody (rysunek - linie przerywane), które z różnymi przekształceniami rekomendowane są dla ustawodawstwa poszczególnych państw. Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem organizacji jest jednak publikowanie tzw "Czerwonej księgi" gatunków zagrożonych wyginięciem. W imieniu organizacji badaniem, definiowaniem i publikacją listy zajmuje się Species Survival Commision (SCC). Od 1999r. Polska jest stroną Konwencji o ochronie dzikiej flory i fauny europejskiej oraz siedlisk przyrodniczych (Conventional on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats), którą ustanowiono w 1972r w Bernie (weszła w zycie w 1982r). Od 1995 roku jesteśmy także sygnetariuszami Konwencji o Bioróżnorodności Biologicznej powstałej w 1992 w Rio de Janeiro. Najważniejsze obiekty dziedzictwa naturalnego  trafiają  także  na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO będącą załącznikiem do Konwencji o Ochronie Światowego Dziedzictwa UNESCO z 1972r. Niestety w naszym kraju taki obiekt jest tylko jeden: Białowieski Park Narodowy.
UE

WCU
  W ramach współpracy międzynarodowej UNESCO prowadzi także od 1971r program badawczy Men and Biosphera (MaB) w ramach którego tworzy się tzw. Rezerwaty Biosfery. Na tej liście znajdują się min. Kampinoski Park Narodowy, Rezerwat Biosfery Tatry, Rezerwat Biosfery Karpaty Wschodnie, Babiogórski Park Narodowy, Rezerwat Biosfery Karkonosze, Słowiński Park Narodowy, Białowieski Park Narodowy, Jezioro Łuknajno i Polesie Zachodnie. Ochrona przyrody, już od momentu wejścia Polski do Uni Europejskiej nabrała nowego wymiaru.Rodzina państw, kształtujących wspólną politykę, także i w dziedzinie dziedzictwa przyrodniczego tworzy w nas świadomość, którą dało by się streścić w następujacych punktach:
  • zasada "myśl globalnie - działaj lokalnie" - dotyczy także przyrody, która nas otacza;
  • Przyroda nie zna granic administracyjnych;
  • Dziedzictwo przyrodnicze Europy jest własnością wspólną, którą należy zachować dla przyszłych pokoleń, bo jest częścią europejskiej tożsamości;
  • Ochrona przyrody w skali lokalnej jest równie istotna jak ochrona w skali globalnej;
  • Narzędzia prawne ochrony przyrody sa jednolite w skali całej wspólnoty.

W 1992r. Rada Europejska przyjęła koncepcję sieci ekologicznej, jednolitej dla całej Europy, której głownym zadaniem jest zdefiniowanie i ochrona obszarów zapewniajacych bioróżnorodność. Istotą tego dążenia jest przekonanie, że zachowanie bioróżnorodności gatunków jest możliwe jeśli zapewni się im odpowiednie warunki migracji pomiędzy obszarami objętymi ochroną. Sednem sieci EECONET (European Ecological Network) jest więc pojęcie korytarza ekologicznego, który łączy tzw. obszary węzłowe. Obszary węzłowe i korytarze dzieli się na te o znaczeniu krajowym (w ramach ECONET-PL) i międzynarodowym. Informacje na temat obiektów sieci EECONET gromadzi agenda systemowa CORINE (Europejska Agencja Środowiskowa (European Envirimental Agency, EEA),Coordination of Information on the Environment), którego siedzibą jest Bruksela. Sieć EECONET i system CORINE stały się podstawą do opracowania sieci NATURA 2000. Obejmuje ona w skali kontynentu obszary ochrony zwierząt ("Specjalne Obszary Ochrony [siedlisk]” – SOOs ONZ

bs zwane też "dyrektywą siedliskową"; ang. Special Protection Areas - SPA) ze szczególnym uwzględnieniem ptaków („Obszary Specjalnej Ochrony [ptaków]” – OSOp, zwane też "dyrektywą ptasią", Special Areas of Coservation - SAC). Każdy z wyzanczonych obszarów opisywany jest siedmiostopiniowa skalą (C1 do C7). Obszary te mogą pokrywać się z już istniejącymi formami ochrony przyrody) i docelowo mają obejmować 15% powierzchni kontynentu (w Polsce, obecnie 8%). Obszary NATURA 2000 są prawnie umocowane w naszym prawodawstwie, jako jedna z form ochrony przyrody. Najbliżej nas znajduje się obszar "Dolina Środkowej Warty" OSOp obejmujący fragment doliny Warty pomiędzy wsią Babin koło Uniejowa i Dębno n. Wartą. Częściowo w gminie Zaniemyśl znajduje się także Obszar "Ostoja Rogalińska" OSOp, występujący w całości w dolinie Warty, pomiędzy Stęszewem, Puszczykowem a Zaniemyślem. W zakresie "Dyrektywy siedliskowej" (SOOs) zadanie ochrony na podobnym obszarze (bez rejonu Stęszewa) spełnia obszar "Rogalińska Dolina Warty" i „Ostoja Wielkopolska”. Obszar Chronionego Krajobrazu "Bagna Średzkie" znalazł się w granicach SOOs "Dolina Średzkiej Strugi"Żerkowsko - Czeszewski Park Krajobrazowy częściowo pokrywa się z SOOs "Lasy Żerkowsko - Czeszewskie". Na północ od Środy mamy ponadto SOOs "Uroczyska Puszczy Zielonki", "Ostoja k. Promna", "Dolina Cybiny" i "Grądy w Czerniejewie". Ustalone obecnie obszary wymagają jeszcze wg. organizacji pozarządowych niewielkich zmian, bowiem nie są one w pełni reprezentatywne dla wszystkich gatunków i zachowania bioróżnorodności. Jednym ze skutków takiego stanu rzeczy stało się publikowanie tzw. Shadow List, obszarów, które zdaniem tych organizacji (WWF, Polskie Towarzystwo 

Ochrony Przyrody „Salamandra”, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków OTOP i Klub Przyrodników) powinny znaleźć się w sieci NATURA 2000. Obecnie obowiązuje Shadow List 2010 (wcześniej ShL 2008) postulująca utworzenie 33 nowych obszarów  i powiększenie 22. (tabela). Szkoda że postulowany przez ShL 2008 obszar Strugi Średzkiej nie zatwierdzony został w całości bo wraz z obszarem „Lasy Żerkowsko – Czeszewskie” i innymi istniejącymi obszarami tworzyłby doskonały korytarz ekologiczny, bezpośrednio związany z doliną Warty. Niestety wśród postulowanych i przyjętych do realizacji przez rząd RP znalazł się tylko obszar dolnego biegu Strugi Średzkiej. Nieco strarszą i podobną w funkcjonowaniu do sieci NATURA 2000 jest sieć EMERALD, która obejmuje wszystkie kraje Konwencji Berneńskiej. Pozwala to na tworzenie spójnych obszarów np. w Szwajcarii. Inna ciekawa formą, nie mającą skutków prawnych w Polsce (nie jest uznana forma ochrony wg Ustawy) są  bagna

bagna Międzynarodowe Ostoje Ptaków - (International Birds Areas - IBA). Obszar Strugi Średzkiej i Maskawy uznany został w 2010r. jako jedno z miejsc cennych dla ptaków w okresie lęgowym i podczas wędrówek. Zaobserwowano tutaj m.in. lęgowisko bąka, gegawy, błotniaka stawowego, żurawia, rycyka, rybitwy białowąsej oraz koncentracji ptaków w czasie wędrówek: łabędzia niemego, świstuna, cyraneczki i łyski. Obszar ten od Krzyżownik, Dachowej i Szczodrzykowa na płn.-zach do końca O.Ch.K „Bagna Średzkie na płd-wsch nazwano "Dolina Średzkiej Strugi i Maskawy" (ozn. PL169). Co ciekawe obszar ten tylko częściowo pokrywa się z ustanowionym SOOs "Dolina Średzkiej Strugi" (w części środkowej i zach.) ale sięga także dalej na wschód, obejmując stawy miłosławskie. Podobny obszar znajdował się na ShL 2008 postulowanych obszarow NATURA 2000. Z kolei w  opracowaniu ekofizjograficznym Wielkopolskiego Biura Planowania Przestrzennego jako miejsca ważne dla ptaków znalazły się „Dolina Średzkiej Strugi i pola koło Bieganowa” (ozn. 35), „Dolina Maskawy koło Nietrzanowa” (ozn. 34), „Stawy w Miłosławiu” – 35, „Dolina środkowej Warty” – 37, „Żerkowsko – Czeszewski P.K. 

od Warty na południe” – 56). Szkoda że wszystkie te obszary tzn. IBA, NATURA 2000 i ShL 2008 nie zostały zintegrowane w ramach jednolitego obszaru NATURA 2000. Póki co, niejako na pocieszenie warto zaznaczyć, że olbrzymi potencjał doliny Warty pomiędzy Nowym Miastem a Śremem, który do tej pory nie podlegał ochronie planuje się objąć ochroną w ramach Obszaru Chronionego Krajobrazu Pradolina Warciańsko  - Obrzańska. Kończąc ponownie Konwencją Ramsarską ze smutkiem można stwierdzić, że póki co nasze „Bagna Średzkie” trafić na listę szans wielkich nie mają, bo spośród wielu obszarów wodno – błotnych w naszym kraju na liście znajdują się tylko: Rezerwat Jezioro Świdwie (woj. zachodniopomorskie) Słowiński Park Narodowy, Rezerwat Jezioro Siedmiu Wysp (woj. warmińsko – mazurskie), Rezerwat Jezioro Łuknajno (woj. warmińsko – mazurskie), Biebrzański Park Narodowy (woj. podlaskie), Rezerwat  Jezioro Karaś (woj. pomorskie), Rezerwat Stawy Milickie (woj. dolnośląskie) i Park Narodowy Ujście Warty we fragmencie. Lista ta jak widać jest stosunkowo krótka, lecz być może kiedyś znajdą się na niej „Bagna Średzkie”.
* * *
Natura 2000

natura 2000 tab

* * *
logo folder
Oficjalne logo OChK Bagna Średzkie Folder poświęcony średzkiemu obszarowi chronionemu wydany w 2005r z inicjatywy Starostwa Powiatowego w Środzie. Wydawcą jest Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra".

bagna

tablice tablice tablice

bagna bagna

bagna

Powierzchnie chronione powiatu średzkiego
lesistość, parki i pomniki przyrody
Ochrona Przyrody Wokół Środy
Szlaki piesze wokół Środy Wielkopolskiej >>
Krajoznawcze otoczenie Środy Wielkopolskiej >>
Geografia Powiatu Średzkiego >>
Szlaki kulturowe Ziemi Średzkiej >>
Obiekty Ziemi Średzkiej >> 

Parki Krajobrazowe Województwa Wielkopolskiego. Kolorem pomarańczowym zaznaczono parki trans graniczne (między wojewódzkie), kolorem zielonym park częściowo w granicach powiatu średzkiego.
parki krajobrazowe1

Wiedzę zaczerpnąć można z:
„123x Wielkopolska” praca zbiorowa, WBP, Poznań 1995
„155x Wielkopolska” praca zbiorowa, WBP, Poznań 2000
"202x Wielkopolska" praca zbiorowa p.red. W. Łęckiego, Poznań 2005
"Przyroda Wielkopolski", pod red. Włodzimierza Łęckiego, WBPiCAK, Poznań 2007
J. Sobczak „Zwiedzamy ziemię średzką”, Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wielkopolska 2000
B. Kucharski „Miłosław”, WBP, Poznań 1997,
„Pyzdry. Miasto nad Wartą” praca zbior., ABOS, Poznań 1993,
„Żerków i Nowe Miasto nad Wartą” praca zbiorowa, WBP, Poznań 1997,
„Wielkopolski Park Narodowy”, praca zbiorowa, WBP, Poznań 1999,
M, Chojnacka, B. Raszka
"Lednicki Park Krajobrazowy", WBPiCAK, Poznań 2003 i 2007

K. Kasprzak, B. Raszka "Park Krajobrazowy Promno", WBPiCAK, Poznań 2008

K. Kasprzak, J. Sobczak „Żerkowsko – Czeszewski park Krajobrazowy”. WBPiCAK, Poznań 2009

P. Anders "Puszcza Zielonka", WBPiCAK, Poznań 1997 i 2004
K. Kasprzak, B. Raszka "Rogaliński Park Krajobrazowy", WBPiCAK, Poznań 2005
K. Kasrzak, B. Raszka "Park Krajobrazowy im. Dezyderego Chłapowskiego", WBPiCAK, Poznań 2007
Popularna Encyklopedia Powszechna, Atlas Polski tom 1 i 3, FOGRA, Kraków 2003
"Wielkopolska i Lubuskie" seria "Polska niezwykła. Województwa" przewodnik, DEMART

Ustawa O ochronie przyrody z 2004 roku
Konwencja Ramsarska z 1971 roku

CR
©MB 05.2005
ost. zm. 01.2017

ds1s_a ds2 ds1s_c