Wielkopolskie szlaki

Szlaki kulturowe >>
Szlaki rowerowe >>
GRAFIKI
Podział szlaków wg PTTK >>
Szlaki piesze okolic Środy Wielkopolskiej - tabela >>

Szlaki piesze okolic Środy Wielkopolskiej - mapa >>

Pojęcie turystyki krajoznawczej i kulturowej na schemacie >>

Szlak Piastowski - mapa >>
Szlak Cysterski >>
Szlaki kulturowe województwa Wielkopolskiego (w bliskim sąsiedztwie Środy) >>
Szlaki kulturowe regionalne (promowane przez powiat średzki) >>
Krajoznawcze otoczenie Środy Wielkopolskiej >>
Szlaki turystyczne piesze
Bałagan organizacyjny panujący dzisiaj wokół problematyki szlaków turystycznych, zarówno  w aspekcie ich wytyczania (opracowania i oznakowania) jak i utrzymania (prawidłowości i przejrzystości oznakowania, promocji, spójności systemu, klarowności) jest  zjawiskiem powszechnym. Dziś wyznaczyć szlak turystyczny może praktycznie każda organizacja, a nawet osoba fizyczna. Stąd też wiele organizacji o charakterze lokalnym, samorządów, a nawet niewielkich stowarzyszeń wyznacza (opracowuje) szlaki turystyczne, które niejednokrotnie nakładają się na siebie i wzajemnie niwelują pozostawiając turyście dezinformację.
szlaki turystyczne
Podział szlaków wg PTTK

szlaki piesze
Polskie Towarzystwo Turystyczno – Krajoznawcze, jako organizacja z największym doświadczeniem, zasięgiem oddziaływania i ponadregionalną spójnością, prowadzi indeks pieszych szlaków nizinnych, znakowanych i monitorowanych przez siebie, które w większości powstały w latach 1961-68. Jednak w oficjalnym indeksie nizinnych szlaków turystycznych w Polsce znaleźć można tylko szlaki prawidłowo zinwentaryzowane, a więc „uznane” za istniejące, co nie zawsze odzwierciedla rzeczywistość. Wiele ze szlaków, ich oznaczeń i przebiegu w terenie  wzajemnie się wyklucza, a do pełnego obrazu bałaganu dorzucić można jeszcze indeks regionalny prowadzony przez Wielkopolską Komisję Turystyki Pieszej, także w niektórych szczegółach odmienny od pozostałych. Dobrym przykładem może być choćby szlak Marzenin – Podstolice – Targowa Górka – Giecz – Gułtowy – Promno, który PTTK zauważa tylko w dwóch odcinkach: Marzenin – Podstolice (nr indeksowy WK-3615n) o długości 11,3 km oraz Promno - Gułtowy (nr indeksowy WK-3616n) o długości 30,2 km. Jednak w Indeksie regionalnym te dwa szlaki wymieniają się wzajemnie numerami. Tymczasem wg. Starostwa Powiatowego w Środzie szlak ma długość 58,9 km, biegnie przez trzy powiaty i łączy obydwa odcinki szlaku wyznaczonego przez PTTK na odcinku Podstolice - Gułtowy! W 2003 roku Zarząd Główny PTTK przyjął do realizacji zadanie uporządkowania szlaków, co zaowocowało utworzeniem Centralnego Rejestru Szlaków PTTK, którego baza Danych jest systematycznie uzupełniana.

W tabeli przedstawiamy spis wszystkich szlaków pieszych z terenu naszej "małej ojczyzny" Środy Wielkopolskiej i jej okolic. Przyjęliśmy następujące granice prezentacji:
  • na północy do drogi krajowej nr 5;
  • na wschodzie do linii łączącej Wrześnię, Pyzdry i Jarocin;
  • na południu do linii łączącej Jarocin ze Śremem i Czempiniem;
  • na zachodzie do linii łączącej Czempiń z Poznaniem.
Tabelkę opracowaliśmy na bazie trzech podstawowych indeksów:
  1. Indeks nizinnych szlaków turystycznych w Polsce (IxPTTK)
  2. Indeks szlaków Komisji Turystyki Pieszej Zarządu Głównego PTTK (KTP PTTK)
  3. Indeks Wielkopolskiej Komisji Turystyki Pieszej  (W PTTK)
oraz spisów szlaków promowanych przez poszczególne starostwa powiatowe (p-ŚW Powiat Średzki Wielkopolski, p-ŚR Powiat Śremski, p-G Powiat Gnieźnieński, p-J Powiat Jarociński). Przebieg szlaków opisanych w tabeli zaznaczono na mapie poniżej.

Szlaki kulturowe
Dużego znaczenia w ostatnim czasie nabierają szlaki kulturowe.  Dość prosta  definicja L.Puczko i T. Ratza mówi że "szlak kulturowy to szlak tematyczny, posiadający jako swój punkt ogniskujący walor kulturowy lub element dziedzictwa kulturowego, przy czym kluczową rolę odgrywają w nim atrakcje o charakterze kulturowym". Tymczasem zajmujący się także tą tematyką Armin Mikos v. Rohrscheidt, definiuje turystykę kulturową jako "wszystkie grupowe lub indywidualne wyprawy o charakterze turystycznym, w których spotkanie uczestników podróży z obiektami, wydarzeniami i innymi walorami kultury wysokiej lub popularnej albo powiększenie ich wiedzy o organizowanym przez człowieka świecie otaczającym jest zasadniczą częścią programu podróży lub stanowi rozstrzygający argument dla indywidualnej decyzji o jej podjęciu lub wzięciu w niej udziału". Poniższa grafika ilustruje zależności pomiędzy turystyką krajoznawczą, a turystyką kulturową:
turystyka
Zależność między turystyką krajoznawczą, a kulturową

Szlaki kulturowe to  często  drogi międzynarodowe skupiające obiekty wokół przewodniej idei którymi najczęściej są odwołania do średniowiecznej historii, korzeni Europy. Przebieg i organizację szlaków nadzorują m.in UNESCO i ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków) przy UNESCO. Od 1998r. Przy ICOMOS działa Międzynarodowy Instytut Szlaków Kulturowych (CIIC). Problematyką tą zajmuje się także Miedzynarodowy Ośrodek Studiów nad Ochroną i Konserwacją Dziedzictwa Kulturowego. (ICCROM).

Pod egidą Unii Europejskiej, ale także i Rady Europy, realizowany jest projekt „Ścieżek Kulturowych Europy”. Przebieg szlaków kulturowych obejmuje zazwyczaj kilka alternatywnych dróg, które w poszczególnych krajach mogą być autonomicznymi szlakami. Tak jest np. ze Szlakiem Romańskim, którego systemy dróg mocno rozwinięte w Niemczech i Francji, są obecnie łączone w jeden organizm z polskim Szlakiem Romańskim. Od kilku lat równie znany jest Szlak Cysterski, a w trakcie przygotowywania jest Szlak Templariuszy. Stosunkowo mniej znanym szlakiem jest Szlak św. Jakuba (Camino de Santiago), biegnący od krajów nadbałtyckich do katedry w Santiago de Compostella w hiszpańskiej Galicji i zaliczony do Światowego Dziedzictwa kulturowego UNESCO. Szlak ten oznaczony muszlą św. Jakuba z czerwonym krzyżem dysponuje dość gęstą siecią dróg w zachodniej Europie. W Polsce istnieje kilka alternatywnych dróg:
  • Camino del Norte, starożytny szlak z Gdańska do Szczecina  i dalej przez Meklemburgie ("Pomorska Droga św. Jakuba");
  • Camino Polaco, również starożytny szlak z Estonii, przez Ogrodniki - Kętrzyn - Olsztyn - Toruń - Mogilno - Gniezno ("Via Baltica")
  • Korczowa - Jarosław - Kraków - Racibórz - Wrocław - Legnica - Zgorzelec  – Drezno ("Via Regia");
  • Gniezno - Praga
    • Głogów - Jakubów k. Głogowa - Bolesławiec - Zgorzelec („Droga Dolnośląska”).
    • Gniezno - Ostrów Lednicki - Poznań - Leszno - Wschowa - Jakubów („Droga Wielkopolska”).
    • Zgorzelec - Praga („Droga Żytawska”).
  • Murowana Goślina - Oborniki - Objezierze - Wronki - Miedzyrzecz - Sulecin - Ośno Lubuskie („Droga Lubuska”). 
szlak cysterski

szlak piastowski Najbardziej znanym w naszej „małej ojczyźnie” jest Szlak Piastowski, który w pocz. 2 dekady XXI wieku przeszedł znaczne przeobrażenia. Z istniejącej przez dziesięciolecia charakterystycznej "ósemki", z punktem środkowym w Gnieźnie przekształcił się w dwie trasy wiodące z północy na południe i z zachodu na wschód regionu. Swym zasięgiem obejmuje dwa województwa: wielkopolskie i kujawsko - pomorskie. Szlak obejmuje obiekty dziedzictwa państwa pierszych Piastów, okresu tworzenia się i umacniania zrębów polskiej państwowości. Jednym z najcenniejszych obiektów szlaku jest Giecz z zespołem archeologicznym obejmującym Gród Piastowski i romański kościół NMP i św. Mikołaja. W promieniu  50 km od Środy leżą tak cenne obiekty jak zespoły rezydecjonalno - katedralne w Poznaniu i Gnieźnie, zespół rezydencjonalny wraz z otoczeniem kulturowym (m.in. Wielkopolski Park Etnograficzny) na Ostrowie Lednickim, pocysterski zespół klasztorny w Lądzie n. Wartą czy benedyktyński zespół klasztorny w Lubiniu. Szlak w nowej odsłonie jeszcze przez najbliższy czas poddawany będzie mniejszym lub większym korektom, celem bowiem restauracji szlaku jest uzyskanie bardzo dobrego produktu turystycznego, rozpoznawalnej marki - najstarszego polskiego szlaku kulturowego.
Szlak Piastowski >>

Poniższa tabela prezentuje spis szlaków kulturowych  z terenu Wielkopolski i pozostających w bliskim sąsiedztwie Środy.
(Nie uwzględniono w tabeli "Szlaku Romańskiego").
szlaki kulturowe

Poniżej przedstawiamy opisy regionalnych szlaków kulturowych (promowanych przez powiat średzki):
SZLAK MAZURKA DĄBROWSKIEGO. (poz. 1 w tabeli)
    Nierozerwalne są związki Hymnu Polski z Ziemią Średzką, tak jak nierozerwalnie związana jest Środa i region z wodzem Legionów, bohaterem Mazurka. Na wstępie szlaku Środa [1]. Tutaj znajduje się kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP, w której odbywały się sejmiki szlacheckie I Rzeczypospolitej, na których jako przedstawiciel królewski bywał Józef Wybicki. Na trakcie Pyzdrskim (dzisiejsza ulica Dąbrowskiego), biegnącym w kierunku Winnej Góry, stoi od 1997 roku (200 lecie Mazurka) pierwszy w Polsce pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego. Szlak biegnie w kierunku Śremu, ziemi śremskiej, związanej z kolei z autorem słów "Pieśni Legionów we Włoszech", która na mocy ustawy z 1926 roku stała się najdroższą Polakom pieśnią. Najpierw jednak Zaniemyśl (13 km) [2] i grób innego wielkiego Polaka Edwarda hr. Raczyńskiego. Na wyspie jeziora Raczyńskiego, wyspie Edwarda, dom w stylu Szwajcarskim, na progu którego Raczyński popełnił samobójstwo. Śrem (25 km) [3]; przed ratuszem miejskim znajduje się popiersie Józefa Wybickiego. Ze Śremu kierujemy się do Manieczek (31 km) [4]. W 1781 roku wieś kupił Józef Wybicki. Nie ma już dziś tamtego, drewnianego dworu, w którym autor hymnu zakończył życie w 1822 roku, bo spłonął kilka lat po jego śmierci, jednak w parku podworskim wzniesiony został w roku 1894 nowy dwór, który pełnił w latach 1978-2006 rolę Muzeum autora hymnu. Niestety, całkowity brak wyobraźni włodarzy województwa doprowadził do sytuacji, w której nowy właściciel dworu zamknął placówkę. 
szlak mazurka dąbrowskiego

Na zachodnim skraju parku dworskigo, w pobliżu miejsca lokalizacji pierwotnego dworu, znajduje się m.in kapliczka wzniesiona prawdopodobnie przez samego Wybickiego w 1786 roku. W pobliżu dworu popiersie Wybickiego z 1980r. Opuszczamy Manieczki kierując się do Brodnicy (38 km) [5]. Tutaj znajduje się symboliczny (pierwotny grób) Józefa Wybickiego oraz jego popiersie z 1980r. W 1923 roku prochy autora hymnu przeniesione zostały  na "poznańską skałkę" czyli do krypty zasłużonych Wielkopolan przy kościele św. Wojciecha (75 km) [6], dokąd udajemy się przez Mosinę. W krypcie znajduje się również m.in serce Gen. Jana H. Dąbrowskiego, ale także prochy innego napoleończyka Gen. Amilkara Kosińskiego, a także autora muzyki do innej wielkiej poprzedniczki Mazurka Dąbrowskiego jako hymnu - Roty, czyli Feliksa Nowowiejskiego. Z Poznania przez Swarzędz i Neklę (107 km) kierujemy się do Targowej Górki (116 km) [7], gdzie znajduje się symboliczna (pierwotna) mogiła Gen. Antoniego Amilkara Kosińskiego. Przez Mystki, Murzynowo Kościelne i Miłosław [8] jedziemy do Winnej Góry (130 km) [9]. Wieś, wraz z kluczem majątków, nadana została, mocą donacji napoleońskiej, w dowód uznanych zasług, Gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu. Tutaj też wódz zakończył życie i został pochowany w kaplicy miejcowego, barokowego kościoła. Podobnie jak w Manieczkach, nie istnieje także pierwotny pałac Czartoryskich, w którym mieszkał Dąbrowski. Jednak w wzniesionym w 1910 roku, z inicjatywy prawnuka Generała Henryka Mańkowskiego, nowym pałacu utworzono Izbę pamięci Generała (5 września 1987r), która dziesięć lat później zyskała rangę muzeum (14 czerwca 1997r). Z Winnej Góry  szlak wiedzie wprost do Środy (142 km)

SZLAK ADAMA MICKIEWICZA (poz. 2 w tabeli)
    Najtrwalszy ślad pobytu wieszcza na terenie wchodzącym obecnie w skład Powiatu Średzkiego spotykamy w Dębnie nad Wartą. Latem 1831 roku Adam Mickiewicz przybył do Wielkopolski z zamiarem dołączenia do trwającego w Królestwie Powstania Listopadowego. Pod koniec sierpnia trafił w gościnne progi pałacu należącego do byłego napoleończyka, Hieronima Gorzeńskiego ze Śmiełowa. Stąd do granicznego kordonu na Prośnie było już ledwo kilka kilometrów. Nie wiadomo do dzisiaj czy poeta przekroczył krótkotrwale granicę, jak chce miejscowa legenda, czy zrezygnował z pomysłu dołączenia do dogasającego już powstania. Dość, że w gościnnych progach Śmiełowa romansował z Konstancją Łubieńską, szwagierką gospodarza, mężatką. Poecie jednak wiele uchodziło, a sam pobyt w przepięknej scenerii Szwajcarii Żerkowskiej odcisnął trwały ślad w psychice wieszcza, który już na emigracji zaowocował tłem, kanwą i wieloma szczegółami w epopei narodowej. Szlak rozpoczyna bieg w Środzie i kieruje się przez Winnogórę, gdzie warto zatrzymać się by odwiedzić Muzeum J.H.Dąbrowskiego oraz barokowy kościół pw. św. Michała Archanioła z kaplicą grobową generała, i wiedzie do Miłosławia (14 km) [1]. Tutaj, w parku pałacowym, posiadłości należącej do Mielżyńskich, a następnie Kościelskich stanął, w 1899 roku, pierwszy na ziemiach polskich pomnik drugiego wieszcza narodowego, Juliusza Słowackiego. Odsłonięcie pomnika było jednocześnie wielką manifestacją patriotyczną, a jedną z płomiennych mów wygłosił Henryk Sienkiewicz. 
szlak Adama Mickiewicza

Mickiewicz w Wielkopolsce W gościnie u Mielżyńskich bywali poeci Wincenty Pol, Lucjan Siemieński i Władysław Syrokomla. Wakacje 1869 roku w dobrach miłosławskich spędził Józef Mickiewicz, syn wieszcza, a rok później przybyła tutaj Zofia z Szymanowskich Lenartowiczowa, żona poety Teofila Lenartowicza i przyrodnia siostra Celiny z Szymanowskich, żony Adama. Niestety w tym samym roku zmarła i pochowana została na miejscowym cmentarzu. Szlak wiedzie dalej w kierunku na Pyzdry (33 km), gdzie należy przekroczyć Wartę, by znaleść się na północnym krańcu Szwajcarii Żerkowskiej. Drogę z Miłosławia do Pyzdr pokonać można przez Mikuszewo i Borzykowo, korzystając z dobrej jakości drogi wojewódzkiej 441, ale warto z Miłosławia dotrzeć przez Sarnice do Czeszewa i dalaszą drogę kontynuować malowniczą doliną Warty przez Szczodrzejewo, Nową Wieś Podgórną i Spławie. W ten spoób skorzystać można także z promowej przeprawy przez Wartę z Nowej Wsi Podgórnej do Pogorzelicy [2]. Tuż przed Śmiełowem, podążając od strony Pyzdr lub Pogorzelicy, trafiamy na tablicę mosiężną [3], umieszczona na kamieniu pomiedzy dębami, zawierającą informację o pobycie Mickiewicza w tych okolicach. Docieramy do Śmiełowa (46 km) [4]. W pięknym klasycystycznym pałacu wzniesionym przez Stanisława Zawadzkiego dla Andrzeja Gorzeńskiego, ojca Hieronima, który gościł Adama Mickiewicza istnieje dziś izba pamięci poświęcona Adamowi Mickiewiczowi. W parku pałacowym m.in "Ogródek Zosi" i dąb Mickiewicza, drugi, zasadzony w dwudziestoleciu międzywojennym przez ówczesnych właścieli Śmiełowa Chełkowskich. Obok dębu pomnik z medalionem dłuta Jerzego Sobocińskiego. W śmiełowskim pałacu, u Kościelskich bywali m.in Henryk Sienkiewicz, Władysław Tatarkiewicz, Ignacy Paderewski, Józef Haller, Wojciech Kossak oraz Jacek Kaczmarski, którego pobyt w Śmiełowie natchnął do napisania utworu "Czaty Śmiełowskie". Ze Śmiełowa kierujemy się do Żerkowa, lecz warto jeszcze skręcić do Brzostkowa (50 km) [5], by przyjrzeć się dworowi Antoniego Ponińskiego, który (zgodnie z brudnopisem Pana Tadeusza) był pierwotnym właścicielem słynnej książki kucharskiej z naszej epopei. We wsi stoi również piękny, klasycystyczny kościół projektu Stanisława Hebanowskiego, wybitnego architekta, dziadka równie wybitnego reżysera teatralnego (obydwoje pochowani są na cmentarzu w Gieczu). Z Brzostkowa jedziemy wprost do Żerkowa. Przy drodze do Żerkowa, wspinajacej się na zbocze Łysej Góry, urządzono ciekawy punkt widokowy skąd doskonale widać brzostkowski kościół, śmiełowski pałac, kościół w Pogorzelicy oraz, przy dobrej pogodzie, kopułę kościoła klasztonego w Lądzie.

Żerków (54 km) [6], urokliwe, niewielkie miasteczko ma jeden wspaniały zabytek - wspaniały barokowy kościół z renesansową kaplicą grobową Roszkowskich. Warto także zwiedzić teren współczesnego amfiteatru, który zajmował ongiś pałac należący do Radomickich (jeden z Radomickich był pierwowzorem Horeszki), a później do Mycielskich, którzy gościli Adama Mickiewicza latem 1831 roku. Jednak  tuż przed przyjazdem Mickiewicza pałac spłonął, a pogorzelisko  oglądał poeta w towarzystwie Stanisława Mycielskiego. Do dziś po pałacu - "zamku Horeszków" pozostała barokowa brama. Wracamy drogą w kierunku Śmiełowa i na skrzyżowaniu wiodącym m.in do Brzostkowa skręcamy w przeciwnym kierunku, do Lgowa (60 km) [7], należącego w XIXw. do Gorzeńskich. We wsi stoi piękny, zrębowy kościół pw. NMP z murowaną kaplicą grobową Gorzeńskich i ich nekropolią na miejscowym cmenatrzu (pochowani są tu m.in Andrzej i Hieronim Gorzeńscy). Z Lgowa pędzimy do Dębna (64 km) [8]. W średniowieczu była to jedna z rodowych siedzib Doliwów, rodu z którego pochodził prymas Wincenty Kot, fundator miejscowego, gotyckiego kościoła. W parku zachowały się ruiny dawnego pałacu Mycielskich oraz mauzoleum późniejszych właścicieli Dębna, Cohne`ów. Przy kościele, powstała z fundacji Mycielskich, klasycystyczna dzwonnica. Tuż obok plebania w której gościem miejscowego proboszcza Tomasza Cieślińskiego był Adam Mickiewicz. Przez Klękę powracamy do Środy  (81 km)
Mickiewicz w Wielkopolsce >>

szlak Ryszarda Berwińskiego SZLAK RYSZARDA BERWIŃSKIEGO (poz. 3 i 11 w tabeli)
Najwybitniejszy Wielkopolski poeta romantyzmu urodził się w Polwicy 28 lutego 1819 roku. Ojciec przyszłego poety, Jakub Bonawentura był zarządcą majątków, komisarzem i administratorem dóbr Jaraczewskich w powiecie średzkim i śremskim. Młody Berwiński ukończył szkoły w Lesznie i Wrocławiu, a następnie studia we Wrocławiu i Berlinie. W 1836 roku zadebiutował utworem „Kępa Zaniemyska”. Po odbyciu dwuletniej peregrynacji po Wielkopolsce wydał słynne „Listy z narodowej pielgrzymki. W 1843 roku powrócił do Poznania i zamieszkał u swej matki na rogu Starego Rynku i ul. Franciszkańskiej. Natchniony myślą niepodległościową, był wielokrotnie aresztowany i więziony. Aktywnie uczestniczył też w wielkopolskiej Wiosny Ludów. Po wybuchu wojny krymskiej zaciągnął się do oddziałów tureckich, gdzie walczył do 1871 roku. Zmarł w nędzy w 17 listopada 1879 roku w Konstantynopolu. Szlak warto rozpocząć w Środzie [1], przy gmachu biblioteki miejskiej, który do 1939 roku był synagogą. Mocno zniszczony obiekt, znacznie zmodernizowany w 1976 roku, zaadoptowany został na gmach Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy w Środzie Wielkopolskiej. W 1985 roku, z okazji 40 lecia biblioteki na budynku umieszczono mosiężną tablicę z wizerunkiem Ryszarda Berwińskiego i okolicznościowym napisem. Ze Środy jedziemy drogą wojewódzką do Zaniemyśla (12 km) [2]. Rynek w Zaniemyślu, czyli centrum lokowanej w 1742 roku osady (prawa miejskie stracił Zaniemyśl w 1934r) nosi dziś imię Ryszarda Berwińskiego, a w 1979 roku odsłonięto tu pomnik poety.

 Warto także zawitać w okolice kościoła pw. św. Wawrzyńca właściwego dla dawnej, o wiele starszej osady Niezamyśl, przy którym pochowany jest Edward hr. Raczyński. Z Zaniemyśla jedziemy do pobliskiego Łękna (14 km) [3], w którym mieści się szkoła imienia poety. Warto także zwiedzić okolice eklektycznego pałacyku Potulickich (arch. Stanisław Hebanowski), rozbudowanego przez Jouanneów. Z Łękna szlak wiedzie do Polwicy (17 km) [4], w której Ryszard Berwiński przyszedł na świat i spędził pierwsze jedenaście lat swojego życia. Nie istnieje już niestety dwór Berwińskich, a obecny zbudowany został w połowie XIX w. przez Skórzewskich. Na ścianie frontowej dworu, tuż obok wejścia umieszczono tablicę pamiątkową z informacją o miejscu urodzin poety. W drodze do Środy warto odwiedzić także pobliskie Śnieciska (20 km) [5], z drewnianym, zrębowym kościołem pw. św. Marcina.

SZLAK WIOSNY LUDÓW (poz. 5 w tabeli)
    Wiosna Ludów, prócz ogólnoeuropejskiego charakteru, miała swój ważny i krwawy przebieg także w Wielkopolsce, pozostajacej pod zaborem Pruskim, w odróżnieniu od innych ziem Polski przerozbiorowej, gdzie "wiatr zmian", który powiał narodom europejskim nie wywołał specjalnego poruszenia. 20 marca 1948r. Wiosna Ludów wybuchła w Poznaniu manifestacjami o charakterze patriotycznym, którym towarzyszyla euforia wolności i braterstwa wobec wszystkich mieszkańców Wielkiego księstwa Poznańskiego. Niezdecydowany początkowo co do dalszych losów księstwa król Fryderyk Wilhelm IV zareagował jednak wkrótce planem pacyfikacji i ukrócenia snów o wolności. Rozboczęła się krwawa batalia, której znaczenie pozostaje nie do przecenienia dla wielu pokoleń Wielkopolan. Szlak rozpoczyna się w Środzie [1]. Tutaj, wkrótce po utworzeniu trzech obozów: w Książu, Pleszewie i Wrześni (także w Mieścisku, jednak wkrótce zlikwidowany), powstał największy obóz wojskowy czasu powstania, który składał się z 1700 ochotników. Dwa mniejsze obozy istniały także w Kijewie i Źrenicy. Komendantem obozu był płk. Augustyn Brzeżański, powstaniec roku 1830 i 1846. Szlaki biegnie w kierunku Jarosławca (4 km) [2]. W tej niewielkiej wsi, 11 kwietnia 1848 roku, nim jeszcze rozpoczęły się główne zbrojne rozstrzygnięcia (choć odbyło się już wiele krwawych  potyczek), podpisano akt ugody, na mocy której zorganizowane już polskie obozy w Książu, Pleszewie i Wrześni uległy znacznej reorganizacji.
szlak Wiosny Ludów

Wiosna Ludów Obóz wrzesiński przebazowano do Nowego Miasta, zaś obóz średzki do Miłosławia.  Agresywna postawa Prusaków, mimo podpisanej ugody (uznanej zresztą przez część Polaków za akt zdrady), doprowadziła do jednoznacznej polaryzacji i wybuchu otwartego konfliktu zbrojnego. Szlak wiedzie przez Kórnik (25 km) [3], Rogalin (28 km) [4] i Mosinę (34 km) [5]. Miejscowości te były scenami potyczek regularnych oddziałow pruskich z partyzanckimi oddziałami dowodzonymi przez Jakuba Krotkowskiego, które operowały w tym przyjaznym dla działań nieregularnych środowisku doliny Warty. 3 maja 1848r. Jakub Krotkowski ogłosił  Mosinę terytorium  wolnej Polski. Podobny akt, pod nazwą Rzeczypospolitej Kórnickiej dokonany został 6 maja. Wcześniej, 4 maja w rogalińskiej siedzibie Raczyńskich odbyła się narada partyzantów, a dzień po proklamacji Rzeczypospolitej Kórnickiej oddziały powstańcze zostały rozbite w bitwie pod Rogalinem. Z Mosiny kierujemy się na Śrem, odwiedzając wcześniej Manieczki (54 km) [6], gdzie istniał jeden z pomniejszych obozów powstańczych (ok. 500 żołnierzy). W centrum wsi wznosi się kopiec z figurą MB, który wg miejscowej tradycji grzebie prochy powstańców. Jednak w okolicach manieczek nigdy nie doszło do żadnej bitwy, a kopiec może byc jedynie formą upamiętnienia poległych pod Książem mieszkańców  okolic Manieczek. Szlak wiedzie przez Śrem (58 km) [7], gdzie na cmentarzu wznosi się oelisk na mogile uczestników bitwy pod Książem, którzy po bitwie ewakuowani zostali (m.in. mjr. Florian Dąbrowski do lazaretu zorganizowanego tutaj przez Emilię Sczaniecką.  Ze Śremu podążamy do Książa Wielkopolskiego (77 km) [8] - miejsca jednego z najkrwawszych epizodów wielkopolskiej Wiosny Ludów. Tu, po podpisaniu Ugody Jarosławieckiej, 29 kwietnia,  oddziały płk. Henricha Brandta, przy ponad czterokrotnej przewadze liczebnej uderzyły od strony Śremu i Dolska na obóz wojskowy pod dowództwem mjr. Floriana Dąbrowskiego. W przegranej, lecz bohaterskiej obronie miasta zginęło ok. 140 powstańców, w tym dowódca obozu, a 250 zostało rannych. W miejscu pochówku wielu powstańców urządzono Park Pamięci, na który składają się kurhany z drewnianymi krzyżami, kryjące poległych i pomnik z 1948r.  

Powstańcy jeszcze nie otrząsnęli się z klęski pod Książem, gdy stało się jasne, że chcący pójść za ciosem Prusacy uderzą na kolejny obóz. Z militarnego punktu widzenia najdogodniejszym był pobliski obóz w Miłosławiu, który umożliwił by panowanie nie tylko po południowej stronie Warty, ale także i po północnej. Naczelny wódz Ludwik Mierosławski, spodziewając się takiego posunięcia zdecydował się obwarować w Miłosławiu ściągając doń posiłki z Nowego Miasta (90 km) [9] i PleszewaOdwody pleszewskie podążały przez Żerków, a następnie przeprawiły się przez Wartę w rejonie Czeszewa (108 km) [10]. Do konfrontacji doszło już dzień po bitwie pod Książem. Początkowy przebieg bitwy miłosławskiej (114 km) [11] miał dla Polaków niekorzystny przebieg. Główny atak sił Pruskich, prowadzony od strony Winnej Góry i wspomagany oddziałami od strony Wrześni, posuwał się w walkach ulica po ulicy w kierunku centrum, a następnie pałacu Mielżyńskich, który zajmował sztab Mierosławskiego. Sytuacja zrobiła się dramatyczna gdy wszyscy obrońcy pałacu zginęli, a ostatnia rubież obrony Polaków została naprędce zorganizowana pomiędzy Kozubcem a Bugajem. Wtedy to na prawe skrzydło i tyły Prusaków od strony Białego Piątkowa uderzyła jazda przybyła z Pleszewa. Świeżość i siła odwodu przechyliła szalę zwycięstwa na stronę polską. Po stronie Pruskiej zginęło ok 200 żołnierzy, zaś straty polskie sięgnęły 200 zabitych, jednak zwycięstwo mocno podniosło morale powstańców, pomimo tarć ambicjonalnych i nieporozumień w sztabie powstania. Podróżujemy dalej do Wrześni (130 km) [11], w której przejściowo istniał obóz powstańczy. Tutaj też, po zwycięskiej bitwie pod Miłosławiem przegrupowały się oddziały polskie. Wobec próby osaczenia oddziałów powstańczych, Mierosławski doprowadził do bitwy wzdłuż traktu gnieźnieńskiego, w pobliżu folwarku Sokołowo (130 km) [12]. O zwycięstwie, w zacieklej bitwie, zdecydował brawurowy atak jazdy na prawe skrzydło Pruskie. Kolejna zwycięska bitwa powstańców nie została wykorzystana politycznie wobec coraz większego rozdźwięku w polskim sztabie. Zdecydowany co do konieczności prowadzenia dalszych działań Mierosławski był w mniejszości, a rajd oddziału pod jego dowództwem w kierunku Trzemeszna i z powrotem niczego już nie zmienił. Ostatecznie, ostatnie regularne oddziały polskie (35 powstańców) poddały się w Czarnym Piątkowie 10 maja 1848 roku. (wg innych źródeł resztki oddziału Mierosławskiego poddały sie w Murzynowie Kościelnym). Tak zakończyło się Wielkopolskie powstanie Wiosny Ludów.

SZLAK KOŚCIOŁÓW DREWNIANYCH (poz. 12 w tabeli)
Wspaniała, drewniana architektura sakralna stanowi nieodłączny element polskiego krajobrazu. Na terenie Wielkopolski zachowało się ich 230 i występują w pewnych, nieregularnych skupiskach np. pomiędzy rzeką Główną  a Wełną (ok. 30 obiektów), w pasie pomiędzy Grodziskiem Wlkp, a Lesznem (ok. 30 obiektów), na ziemi kaliskiej (ok. 25 obiektów) itd. Kościoły drewniane ziemi średzkiej występują w większym skupisku, które dało by się zlokalizować w pasie pomiędzy Koninem a Poznaniem. Do grupy tej należy 9 kościołów w historycznych granicach ziemi średzkiej  (Siekierki Wlk, Czerlejno, Kleszczewo, Gułtowy, Giecz, Murzynowo Kościelne, Bagrowo, Mączniki i Śnieciska), a uwzględniając granice dzisiejszego powiatu oraz historycznej ziemi średzkiej i bezpośrednią okolicę możemy mówić o liczbie 15 obiektów. (dodatkowo: Gogolewo, Panienka, Lgów, Opatówko, Czeszewo, Boguszynek). Szlak kościołów drewnianych ziemi średzkiej obejmuje 5 obiektów z terenu powiatu i dodatkowo  cztery z terenu ziemi średzkiej. Wyruszamy na północ, przez Janowo do Mącznik (5 km) [1]. To najstarszy drewniany kościół ziemi średzkiej, konstrukcji zrębowo - szkieletowej, pw. św. Wawrzyńca. Przy kościele nekropolia rodziny Madalińskich. Z Mącznik powracamy na drogę powiatową do Nekli i kierujemy się do Bagrowa (9 km) [2]. Niewielka wieś leży z lewej strony, od drogi głównej. Mieści się w niej zrębowy kościółek pw. św. Katarzyny z 1751r. Niestety pierwotna wieża została skrócona do obecnej postaci z uwagi na zły stan techniczny obiektu. 

szlak kościołów drewnianych

Z Bagrowa wracamy do drogi na Neklę, a następnie podążamy w kierunku Dominowa, wsi gminnej, by przez Mystki dostać się do Murzynowa Kościelnego (22 km) [3]. Tutaj napotykamy dość osobliwą konstrukcję drewniano – murowaną. Oto bowiem do pierwotnej, zrębowej konstrukcji z lat 1739-42 dobudowano w pocz. XX w. murowane przedłużenie nawy. Z Murzynowa Kościelnego, przez Targową Górkę kierujemy się do prastarego Giecza (42 km) [4]. Mijając wspaniały romański kościół pw. NMP, stanowiący ongiś centrum handlowej osady jedziemy do Grodziszczka. Stoi tam zrębowy kościół z 1767 roku, pw. św. Jana Chrzciciela. Tuż obok, po północnej stronie nawy odkryto fundamenty przedromańskiego, monumentalnego kościoła grodowego pod tym samym wezwaniem. Z Giecza niedaleko do Gułtów (46 km) [5]. Tuż obok pałacu Bnińskich stoi kościół pw. św. Kazimierza z lat 1737-38 o jedynej, spośród wszystkich 15 obiektów wokół Środy, konstrukcji szkieletowej. Z Gułtów udajemy się do Czerlejna (53 km) [6] i zrębowego kościoła pw. Wniebowzięcia NMP z 1743 roku. Następne na trasie Siekierki Wlk (60 km) [7], najdalej na północny zachód wysunięty obiekt trasy. We wsi stoi zrębowy kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej. Z Siekierek jedziemy do Kleszczewa przez Tulce, gdzie odwiedzić możemy jeden z najstarszych gotyckich kościołów w Wielkopolsce. W Kleszczewie (68 km) [8] spotykamy zrębowy kościół pw. Wszystkich Świętych z lat 1760-62. Kierujemy sie na Kórnik, a następnie w Koszutach odbijamy na Śnieciska (94 km) [9]. We wsi stoi zrębowy kościół pw św. Marcina z 1767r. Wewnątrz polichromie z 1929 roku i ciekawy napis w kruchcie, będący swoistym podpisem cieśli. Ze Śniecisk wracamy do Środy (104 km).
Kościoły drewniane Ziemi Średzkiej >>
7 cudów powiatu średzkiego >>

SZLAK WYBITNYCH WIELKOPOLAN (poz. 14 w tabeli)
Szlak Wybitnych Wielkopolan zwany też jest szlakiem bohaterów serialu „Najdłuższa wojna Nowoczesnej Europy" wg scenariusza Stefana Bratkowskiego. Okres zaborów w Wielkopolsce upłynął, tak jak w pozostałych częściach Polski, na walkach o niepodległość (insurekcja kościuszkowska, powstanie 1806 roku, Wiosna Ludów, Powstanie Wielkopolskie), ale także na innej walce, cichej, konsekwentnej,  organicznej walce o Polskość prowadzonej na froncie gospodarczym, kulturalnym i religijnym. Nigdzie indziej w kraju, ten rodzaj walki nie miał aż tak olbrzymiego znaczenia i aż tylu sukcesów. Tylko w Wielkopolsce udało się bowiem utrzymać warunek podstawowy takiej walki – ciągłość świadomych pokoleń. Szlak rozpoczyna się w Środzie [1]. Tutaj działali tak znani społecznicy jak ks. Augustyn Szamarzewski, ks. Teofil Kegel i ks. Meissner. Warto obejrzeć związaną z nimi Kolegiatę pw. Wniebowzięcia NMP, rynek z budynkiem banku spółdzielczego (dawny bank Ludowy wg. pomysłu ks. Szamarzewskiego), planty z obeliskiem ku czci Kegla czy budynek liceum im. Powstańców Wielkopolskich, z tablicą upamiętniającą akt Powstania, w którym niebagatelną rolę odegrał ks. Meissner. Na średzkim cmentarzu, w kwaterze powstańców Wielkopolskich, prócz grobów powstańczych jest też i mogiła ks. Meissnera. Ze Środy kierujemy się do Winnej Góry (12 km) [2], by uczcić pamięć bohatera hymnu narodowego gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, który stał się jej właścicielem na mocy donacji napoleońskiej. 
szlak wybitnych Wielkopolan

Tutaj też, w kaplicy miejscowego, barokowego kościoła znajduje się jego grobowiec, a w pałacu wzniesionym przez wnuka generała znajduje się Muzeum. Szlak wiedzie do Miłosławia (14 km) [3] Mielżyńskich i Kościelskich. Obydwa rody odegrały niebagatelną rolę w „Najdłuższej wojnie”. Mielżyńscy w czasie okresu Wiosny ludów, zaś Kościelscy  w drugiej połowie stulecia. To z inicjatywy Józefa Kościelskiego w miłosławskim parku stanął pierwszy w Polsce pomnik Juliusza Słowackiego, a uroczystość jego odsłonięcia była wielką patriotyczną manifestacją. Dalej, przez Miąskowo i Brodowo jedziemy do Zaniemyśla (40 km) [4]. Położony na południowo-wschodnim krańcu polodowcowej rynny jezior kórnicko-zaniemyskich słynie z pierwszego w rynnie, Jeziora Raczyńskiego z wspaniałą Wyspą, ongiś własnością wybitnego Wielkopolanina, patrioty, mecenasa kultury Edwarda hr. Raczyńskiego. W zbudowanym na wyspie domu w stylu Szwajcarskim szukał wytchnienia od  nie zawsze przyjaznego mu społeczeństwa. Tutaj również tragicznie zginął i pochowany został we wspaniałym grobowcu przy Zaniemyskim kościele pw. św. Wawrzyńca. Podróżujemy do Śremu (52 km) [5], gdzie działały tak wybitne postacie jak ks. Piotr Wawrzyniak, animator polskiej bankowości, przeciwstawionej pruskiej machinie gospodarczej czy Heliodor Święcicki, wybitny lekarz i społecznik, rektor Uniwersytetu Poznańskiego. Warto obejrzeć śremską farę, pomnik i tablice poświeconą ks. piotrowi Wawrzyniakowi, mogiłę powstańców 1848 roku. Szlak wiedzie do Wyrzeki (61 km) [6], rodzinnej miejscowości ks. Piotra Wawrzyniaka (tablica pamiątkowa na rodzinnym domu), po czym skręca w granice Parku Krajobrazowego im. Dezyderego Chłapowskiego. Tutaj pierwszy na trasie jest Rąbiń (65 km) [7]Przy gotyckim, XV – wiecznym kościele pw. śwśw. Piotra i Pawła znajduje się nekropolia Chłapowskich w tym Gen. Dezyderego Chłapowskiego , adiutanta Napoleona, wybitnego wodza Powstania Listopadowego, gorącego orędownika modernizacji rolnictwa, społecznika. Obok pochowana jest też żona generała Antonina i jej siostra Joanna, żona Wielkiego Księcia Konstantego. Pięć kilometrów od Rąbinia leży Turew (70 km) [8] siedziba Dezyderego Chłapowskiego. Przy barokowym dworze, do którego przylega neogotycka kaplica, głaz z tablicą upamiętniająca pałacu. W parku stoi dąb Dezydery o obwodzie 780 cm. Z Turwi podążamy przez Czempiń do Manieczek (97 km) [9], miejscowości należącej w latach 1781-1822 do autora słów hymnu narodowego -  Józefa Wybickiego. Dalej szlak wiedzie  w kolejne miejsce związane z Wybickim – do Brodnicy (101 km) [10]. Przy kościele znajduje się symboliczna mogiła Wybickiego. Jedziemy przez Mosinę do Poznania (146 km) [11], wprost na „poznańską skałkę”, czyli nekropolię wybitnych Wielkopolan przy kościele pw. św. Wojciecha. Spotkamy tutaj pochówki m.in. Józefa Wybickiego, Antoniego Amilkara Kosińskiego, Andrzeja Niegolewskiego, Pawła Edmunda Strzeleckiego. W specjalnej urnie są również: serce Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i prochy Ignacego Prądzyńskiego. W nawie gotyckiego kościoła mieści się też sarkofag Karola Marcinkowskiego. Warto zwiedzić także rynek poznański i okolice Bazaru, miejsc związanych z bohaterami „najdłuższej wojny”. Ostatni na trasie Kórnik (168 km), z zamkiem Działyńskich i Zamojskich, wybitnych mecenasów kultury.

szlak kolejki wąskotorowej
SZLAK KOLEJKI WĄSKOTOROWEJ (poz. 15 w tabeli)
Średzka Wąskotorówka to skarb, którego wartość trudno przecenić. Wystarczy zobaczyć tłumy pasjonatów, którzy podróżują po świecie, przemierzając kontynenty, by oglądać kolejki takie jak średzka. A średzka należy do tych pierwszoligowych, bo od ponad stu lat jest ciągle pod parą, pomimo kursów ograniczonych praktycznie do sezonu letniego i pomimo niewielkiej przerwy w funkcjonowaniu, tuż przed przejęciem przez powiat. Spełnia niebagatelną, atrakcyjną rolę nowoczesnego produktu turystycznego, którego przyszłość zależy od powszechnej świadomości jej wartości. Trasa zaczyna się w Środzie, na stacji Środa Miasto [1]. Do 1968 roku z tej stacji kolejka jeździła dwoma szlakami: dwunastokilometrowym, istniejącym do dzisiaj, oraz ponad stu kilometrowym do Kobylegopola. Szlak do Kobylegopola ostatecznie rozebrany został do końca lat 70-tych, a do dziś pozostało po nim ledwo kilka materialnych śladów. Stacja Środa Miasto składa się z rozbudowanego, manewrowego torowiska, parowozowni, budynku kasy – muzeum, kilku budynków gospodarczych, budynku mieszkalnego z okresu międzywojennego i zadaszonego peronu. Do dziś zobaczyć tu można m.in. ciekawe wagony towarowe, w tym specjalne do przewozu drewna, platformy, drezynę (można nią się nawet przejechać) i pług. Zwiedzić można także parowozownię. Z ulicy Niedziałkowskiego, przy której zlokalizowana jest stacja Środa Miasto przejeżdżamy na ulicę Sportową,  przy końcu której istnieje stacja Środa Wąskotorowa (0,5 km) [2], zwana także przeładownią.

Rozbudowane torowisko manewrowe dziś już w większości jest nie używane. Ongiś mieściła się tu także nastawnia i kilka innych, niewielkich budynków eksploatacyjnych. Szlak odchodzi od normalnotorowego szlaku kolejowego Poznań - Kluczbork na wysokości ulicy Kościuszki, by szerokim łukiem wjechać na żelbetonowy, łukowy most, którym przekroczy tę linię. Długi nasyp zjazdowy, zwany kipą i przejazd przez teren Obszaru Chronionego Krajobrazu Bagna Średzkie kończy średzki odcinek wąskotorówki. Na północnym skraju „Bagien średzkich” kolejny żelbetonowy most, tym razem na Strudze Średzkiej. Następna stacja Słupia Wielka (5 km) [3], wcześniej jednak szlak kolejki biegnie malowniczym wąwozem. Tuż obok stacji kolejki mieści się główna siedziba Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych. Po przeciwnej stronie torów eklektyczny dwór z parkiem, siedziba dyrekcji ośrodka. Po niespełna dwóch kilometrach szlak przecina drogę ze Słupi do Śniecisk, a tuż przed przejazdem mieści się stacja Annopole (7 km) [4]. Dalej szlak odbija w lewo, w kierunku wsi Płaczki (8 km) [5]. Przed osiągnięciem stacji, w połowie drogi pomiędzy Annopolem i Płaczkami, widać wspaniałą panoramę pozostającej oddali Środy. Szczególne wrażenie robi ogromny zbiornik średzkiej cukrowni. W Płaczkach obejrzeć można dwuczłonowy, neobarokowy i neorenesansowy dwór z 2 poł. XIXw i pocz. XXw. Kolejna stacja na trasie to Śnieciska (10 km) [6]. Centrum wsi, z drewnianym, zrębowym kościołem św. Marcina pozostaje kilkaset metrów na zachód od stacji. Po przejeździe drogi Śnieciska – Brzostek szlak napotyka kolejny żelbetonowy most. Kolejne dwa kilometry i Polwica (12 km) [7]. Eklektyczny dwór w Polwicy to miejsce narodzin najwybitniejszego wielkopolskiego poety romantyzmu Ryszarda Berwińskiego. Po wyjeździe ze stacji widać już zabudowania Zaniemyśla, stąd bowiem do stacji końcowej ledwie 2 kilometry. Po niespełna czternastu kilometrach i zaliczeniu sześciu stacji kolejka wjeżdża do Zaniemyśla (14 km) [8]. kolejka
Średzka wąskotorówka >>
Kanon Krajoznawczy Ziemii Średzkiej >>
7 cudów powiatu średzkiego >>

SZLAK NAPOLEOŃSKI (poz. 8 w tabeli) (w poprzednim brzmieniu: szlak Napoleona)
10 maja 2011 roku przedstawiciele sześciu powiatów: jarocińskiego, gostyńskiego, kościańskiego, leszczyńskiego, średzkiego i śremskiego podpisali porozumienie, którego celem jest promocja nowego (?) szlaku turystycznego - Szlak Napoleoński. Dziwić może nieco sformułowanie „nowego”, bo przecież Szlak Napoleoński funkcjonuje w pejzażu województwa co najmniej od 2006r (Urząd Marszałkowski i WBPiCAK w Poznaniu). Co ciekawe ten „nowy” szlak obejmuje zupełnie inne niż dotychczas miejscowości. Na razie jednak wiele do życzenia pozostawia sam fakt promocji szlaku (żenujący poziom strony internetowej) jak i jego niejasny przebieg. Na terenie powiatu na szlaku znalazły się tak jak do tej pory Środa i Jarosławiec, a nowym elementem jest Winna Góra, zwiazana przecież silnie z epoką napoleońską postacią Jana Henryka Dąbrowskiego.
Kanon Krajoznawczy Ziemii Średzkiej >>
J. H. Dąbrowski >>

Najnowszym pomysłem promocji i ochrony dóbr kultury materialnej, zarówno tej historycznej jak i współczesnej, jest idea Parku Kulturowego i Archeologicznego Parku Kulturowego. Dotychczas utworzono na terenie województwa wielkopolskiego jeden taki park. Jest to  Mickiewiczowski Park Kultury (mapa poniżej) obejmujący miejsca związane z pobytem Adama Mickiewicza w 1831 roku oraz silny do dzisiaj  kult poety w tych okolicach. Park obejmuje Żerków oraz Brzostków, Gęczew, Lgów i Śmiełów i powstał 28 września 2007 roku. Planuje się utworzenie ponadto: (w okolicy Środy)
  • Miłosławskiego Parku Kultury Tradycji Ziemiańskiej;
  • Parku Kultury Tradycji Rolnych Chłapowskich (Turew, Rabiń i Kopaszewo);
  • Park kultury Pyzdry;
  • Kórnicko - Zaniemysko - Rogaliński Park Kultury (Kórnik, Rogalin, Bnin i Zaniemyśl);
Planuje się także utworzenie następujących Archeologicznych Parków Kultury:
  • Archeologiczny Park Kultury w Gieczu
  • Archeologiczny Park Kultury w Grzybowie

 Obiekty o znacznej wartości kulturowej otrzymują miano Pomnika Historii. W Wielkopolsce są to obecnie:
  • Rezerwat archeologiczny w Biskupinie  - uznany  za Pomnik Historii zarządzeniem Prezydenta RP  z 8 września 1994 roku (Monitor Polski 1994 nr 50 poz. 412). 
  • Gniezno – katedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha  - uznana za Pomnik Historii zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 roku (Monitor Polski nr 50 z 1994 r., poz. 416). 
  • Zespół Klasztorny w Gostyniu - Głogówku  - uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 26 lutego 2008 r. (Dz. U. 2008 nr 52 poz. 305 i 306). 
  • Kórnik – zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli  - uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 15 czerwca 2011 r. (Dz. U. nr 143 poz. 836).
  • Dawne opactwo cysterskie w Lądzie nad Wartą - uznane za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z dn. 17 czerwca 2009 (Dz.U. 2009 nr 104 poz. 861). 
  • Lubiń - zespół opactwa benedyktyńskiego - uznany  za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP  z 9 grudnia 2009 roku (Dz. U. Nr 214 Poz. 1659). 
  • Wyspa - Ostrów Lednicki, położona na Jeziorze Lednickim. Granica zespołu zabytkowego obejmuje wyspę Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim. 
  • Historyczny zespół miasta Poznania - uznany rozporządzeniem Prezydenta RP z 28 listopada 2008 r. (Dz. U. 2008 nr 219 poz. 1401). 
pomnik historii

Szlaki rowerowe
rower Bardzo szybki rozwój cechuje również szlaki rowerowe, z których na naszym terenie spotykamy:
1. Transwielkopolska trasa Rowerowa (TTR, kolor zielony), podzielona na dwa odcinki:
  • Północny; Poznań – Okonek w pow. Pilskim, 200 km
  • Południowy; Poznań – Siemianice w pow. Kępińskim, 280 km. Przez powiat średzki przebiega część  szlaku na długości 22,2 km  m.in. przez Bieganowo, Środę i Winną Górę (patrz: plan Żerkowsko- Czeszewskiego P.K.)
2. Nadwarciański Szlak Rowerowy (NSR, kolor niebieski), o długości 260 km, biegnący od Uniejowa (woj. łódzkie) do Poznania wzdłuż malowniczych meandrów Warty. W naszym powiecie Szlak przekracza Wartę w Czeszewie z północnego brzegu na południowy i dalej wzdłuż Warty biegnie przez Nowe Miasto do Śremu.
3. Żerkowsko - Czeszewska Ósemka. Szlak podzileony na dwa: czarny (Miłosław - Winna Góra - Białe Piątkowo - Czeszewo - Pogorzelica - Śmiełów -Brzostków - Raszewy - Żerków) i czerwony (Żerków - Beździadów - Dębno - Orzechowo - Czeszewo - Mikuszewo - Miłosław). Długość: 66,8 km
4. Pierścień Rowerowy Dookoła Poznania (PP, kolor pomarańczowy) (Biedrusko - Kostrzyn  - Tulce - Bnin - Mosina - Komorniki). Długość: 173 km
5. Międzynarodowy szlak rowerowy Eurovelo R-9  (EV 9) (Pulla w Chorwacji - Gdańsk) (na terenie wielkopolski: Poznań - Luboń - Puszczykowo - Mosina - Żabno - Sulejewo - Brodnica - Przylepki - Manieczki - Krzyżanowo - Blociszewo - Rąbiń - Łuszkowo - Zbechy - Bieżyń - Lubiń - Żelazno - Stankowo - Stary Gostyń - Gostyń - Grabonóg - Tenecznica - B odzewo - Domachowo - Sułkowice - Gębice - Krzyżanki - Skoraszewice - Kołaczkowice - Dłoń - Kołaczkowo - Jutrosin - Dubin - Zaorle)
6. Ziemiański Szlak Rowerowy (ZSR, kolor zielony) (kilka odcinków, m.in. Poznań , Mosina, Racot, Pakosław; trasa częściowo przebiega szlakiem R-9). Długość: 245,4 km
7. Piastowski Trakt Rowerowy (PTR, kolor czarny)
Szlaki piesze z okolic Środy Wielkopolskiej
tabela szlaki

Na mapce przedstawiliśmy najważniejsze obiekty krajoznawcze w regionie, a także szlaki kulturowe
o znaczeniu międzynarodowym, krajowym i wojewódzkim. (opis do planu poniżej)
eko krajoznawcze otoczenie

A- Wielkopolski Park Narodowy – 9600ha (z otuliną 14840), 1957
B-  Rogaliński P.K. – 12750ha, 1997
C-  P.K. im Ge. Dezyderego Chłapowskiego – 17200ha, 1992
D-  Żerkowsko – Czeszewski P.K. – 15640ha, 1994
E-  Nadwarciański P.K. – 13428ha, 1995
F-   Lednicki P.K.  - 7652,5ha, 1998
G-  P.K. Promno – 2077ha, 1993
H-  P.K. Puszcza Zielonka – 11439ha, 1993

1. Iwno - Pałac Mielżyńskich - stadnina koni.
2. Czerniejewo - Pałac Lipskich i Skórzewskich.
3. Giecz - Rezerwat archeologiczny w Gieczu - oddział Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, 3,6 ha - 1959,
ruiny palatium, kościół św. Mikołaja i NMP.
4. Grzybowo - Pracownia Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy - Gród w Grzybowie.
5. Biechowo - Sanktuarium MB Pocieszenia, zespół klasztorny o.o. Filipinów, obecnie Paulinów.
6. Kórnik - Zamek Działyńskich,  Arboretum.
7. Rogalin - Pałac Raczyńskich.
8. Swarzędz - Skansen i Muzeum Pszczelarstwa im. prof. Ryszarda Kosteckiego.
9. Szreniawa - Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Spożywczego.
10. Manieczki - Dworek Józefa Wybickiego.
11. Turew - Siedziba gen. Dezyderego Chłapowskiego.
12. Śrem - zespół klasztorny franciszkanów.
13. Książ - Mogiły powstańców 1848r.
14. Zaniemyśl - Dom w stylu szwajcarskim Edwarda hr. Raczyńskiego.
15. Koszuty - Dwór Polski Modrzewiowy z XVIIIw, Trzy wiatraki koźlaki.
16. Środa Wlkp - Zaniemyśl - Średzka Kolej Wąskotorowa.
17. Środa Wlkp - Kolegiata Wniebowzięcia NMP z XVw, pomnik J.H. Dąbrowskiego.
18. Winna Góra - Siedziba  J. H. Dąbrowskiego.
19. Żerków - Barokowy kościół pw. św. Stanisława Biskupa z renesansową kaplicą Roszkowskich.
20. Pyzdry - Fara, Zespół pofranciszkański, Korpus wiatraka holendra.
21. Śmiełów - Pałac Gorzeńskich  - Muzeum Adama Mickiewicza.
22. Miłosław - Pałac Mielżyńskich i Kościelskich, Mogiły powstańców 1848r.
23. Gniezno - zabudowa Wzgórza Lecha (katedra - Pomnik Historii), kościół Bożogrobowców, fara, zespół klasztorny Franciszkanów, Muzeum Początków Państwa Polskiego.
24. Dziekanowice - Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Kościół grodowy, Palatium i baseny chrzcielne w kaplicy
25. Dziekanowice - Wielkopolski Park Etnograficzny - Oddział MPP.
26. Pobiedziska - Skansen miniatur
27. Owińska - Barokowy zespół pocysterski.
28. Rogierówko - Wiatrak holendar - Muzeum , Oddział MPP na Lednicy.
29. Uzarzewo - Muzeum Przyrodniczo – Łowieckie.
30. Poznań - Zespół Ostrowa Tumskiego z katadrą, kościoły gotyckie miasta lokowanego i przedlokacyjnego, zespół “poznańskiej skałki”, kościół św. Małgorzaty i Śródka, zespół fortów i cytadeli, kościół Wszystkich Świętych, zespół Franciszkanów i wzgórza Przemysła , kościół św. Józefa i cmentarz, kościół Bernardynów, XIX - wieczne budowle okresu zaboru (m.in opera poznańska, Colegium Minus, bazar).
31. Puszczykowo - Muzeum Arkadego Fiedlera.
32. Polwica – miejsce urodzenia Ryszarda Berwińskiego.
Środa, przyroda i szlaki

Podczas wykreślania planów korzystaliśmy z większości opracowań zawartych w dziale "Literatura", a ponadto:
Turystyczny Atlas Polski 1:300000, Carta Blanca, Gdańsk-Warszawa 2004
mapa topograficzna Polski 1:100000 (różne arkusze), wydanie turystyczne, WZKart, Wawa 1998
Największe Atrakcje Turystyczne Polski na CD cz. Atlas samochodowy Polski,
wydawnictwo Pascal / Daunpol, 2007
Wielkopolska. Arkusz poznań SE, skala 1:75000, wydawnictwo Top Mapa
Ziemia śremska. Mapa turystyczna, skala 1:80000, wydawnictwo To Mapa
Ziemiański Szlak Rowerowy,
skala 1:75000, wydawnictwo Top Mapa
Nadwarciański Szlak Rowerowy,
skala 1:75000, wydawnictwo Top Mapa
Pierścień Rowerowy Dookoła Poznania,
skala 1:75000, wydawnictwo Top Mapa
zasoby internetu.

CR
©MB 08.2007
ost. zm. 04.2016

ds1s_a ds2 ds1s_c