Słownik geograficzny powiatu

A B C D E F G H J K L Ł M N O P R S Ś T U Z Ź Ż
























Słownik geograficzny powiatu powiatu >>
Słownik geograficzny powiatu powiatu PDF >>
Obiekty ziemi średzkiej - mapa >>         (legenda>>)

geografia powiatu średzkiego

Aleksandrów

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 4 km na płd. od Nowego Miasta, ok 270 mieszk., lokalna droga z →Klęki do →Szypłowa. Dawny folwark założony przez Hermanna Kennemanna z Klęki, współtwórcy HAKATY. Pierwotna nazwa Alexanderruh.

Andrzejpole

nie istniejące

Nieistniejąca już osada w gm. →Dominowo, tuż przy płd. granicy gminy, ok. 1,2 km na płd-zach. od wsi →Borzejewo, przy drodze do →Zdziechowic. Obecnie w tym miejscu znajduje się wiadukt nad autostradą A-2.

Annopole

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na płd-zach. od Środy Wlkp, tuż przy płn. granicy gminy, lokalna droga ze →Słupi Wlk. do →Jaszkowa, ok. 90 mieszk., stacja kolei wąskotorowej linii Środa Wlkp - Zaniemyśl (rok budowy: 1910)

Annopole, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na płn. od wsi →Annopole, tuż przy płn. granicy gminy,  lokalna droga ze wsi Annopole.

Annopole, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na zach. od wsi →Annopole, tuż przy płn. granicy gminy,  lokalna droga ze wsi Annopole do przysiółka →Pętkowo.

Antonin

osada

Osada śródleśna w gm. →Krzykosy, tuż przy płn. granicy powiatu, ok. 6,2 km na płn-wsch. od Krzykos, lokalne drogi leśne

Baba

osada

osada w gm. Krzykosy, ok. 1 km na płn-wsch. od Krzykos, przy drodze krajowej nr 11/15. W pobliżu przepływa lokalna →rzeczka Baba

Baba, rzeka

rzeka

niewielka, lokalna rzeczka w gm. →Krzykosy, lewy dopływ →Warty, dł. ok 8 km, zródła pod wsią →Witowo, ujście pomiędzy →Solcem a Krzykosami.

Babin

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5,5 km na płn. od Środy, ok. 220 mieszk. Droga lokalna z →Podgaju do →Romanowa. Do 1979 roku na wsch. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Babin. W odległości ok. 0,6 km na wsch. od wsi lokalne wyniesienie →Łysa Góra (2), Dwór z pocz. XXw.

Bagna Średzkie

obszar chroniony

Obszar Chronionego Krajobrazu utworzony 20.06.1995r decyzją Rady Miejskiej w Środzie Wlkp o pow. 120,3 ha w końcowym biegu →Strugi Średzkiej i na kilku zbiornikach wodnych wokół rzeki. Obejmuje tereny lęgowe i siedliska rzadkich gatunków ptaków wodnych i błotnych w tym: kaczki krzyzówki, rycyka, płaskonosa, cyranki i gęgawy. Na terenie Obszaru występuje także towarzyszące ekosystemowi ptaków skupisko roslinności szuwarowo-bagienno-torfowiskowej w tym: 8 gatunków uznanych za zagrożone w Wielkopolsce i 2 w skali kraju. Występują tu stanowiska objętego całkowitą ochroną storczyka kukawki.

Bagrowo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 3 km na zach. od Dominowa, ok. 70 mieszk. Droga lokalna do drogi powiatowej do Nekli i do drogi powiatowej do Kostrzyna. Parterowy dworek z piętrową częścią centralną, zgrabnie dopasowanym półkolistym balkonem – tarasem podtrzymywanym kolumnami z pocz. XXw, przebudowany w l. 20. Kościół zrębowy pw. św. Katarzyny z 1751r.

Bardeczka

rzeka

→Wielka

Bardzianka

rzeka

→Wielka

Biała Góra

góra

Lokalne wzniesienie (81 m n.p.m.), ok. 1,5 km na płn. od →Pięczkowa w gm. →Krzykosy, przy lokalnej drodze do Miłosławia.

Biały Gościniec

nie istniejące

Osada (zabudowania zniszczone) przy dawnej przeprawie na →Warcie, 1,8 km na płd. od Łysej Góry w gm. Zaniemyśl. 

Bieganowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp, ok. 6 km na płn-zach. od Środy, przy drodze powiatowej do Swarzędza, tuż przy zach. granicy powiatu, ok. 200 mieszk.

Biskupice

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 5,4 km na płn-zach. od Dominowa, droga lokalna do Gułtów. ok. 130 mieszk. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m, Ok. 0,8 km na płn. od zabudowań wsi punkt wysokościowy 103 m n.p.m. Dwór konstrukcji szachulcowo - murowanej z 1 poł. XIXw.

Biskupice, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Dominowo,  ok. 1 km na płn. od wsi →Biskupice, droga lokalna do Biskupic. Ostatnie zabudowania przy drodze to najdalej na płn. wysunięte obiekty powiatu średzkiego.

Bismark

góra

Wzniesienie w gm. →Krzykosy, 100,3 m n.p.m, zwane także Górą Konwaliową. Na zboczach stanowiska konwali majowej. Wchodzi w skład formacji wydm śródlądowych.

Bogusławki

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 4 km na płn-zach. od Krzykos, na płn. skraju dużego kompleksu leśnego z →Górą Bismark, ok 50 mieszk, lokalna droga z →Sulęcinka.

Boguszyn

wieś

Duża wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 5 km na płd-zach. od Nowego Miasta, ok. 840 mieszk., wzmiankowana po raz pierwszy w 1393r (Boguszino), Nazwa wsi pochodzi od imienia Bogusz. Droga wojewódzka nr 436, dwór neogotycki (koniec XIX wieku), gospodarzył tutaj L. Szczaniecki, pułkownik, adiutant gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, wykonawca jego testamentu, neogotycka brama wjazdowa z 2 poł XIXw, zespół budynków pofolwarcznych z 2 poł. XIXw.

Boguszyn, leśniczówka

leśniczówka, gajówka

Leśniczówka, ok. 0,5 km na północ od drogi wojewódzkiej nr 436, tuż przy płd-zach. granicy powiatu, w kompleksie leśnym zwanym →Uroczyskiem Boguszyn.

Boguszyn, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na wsch. od wsi →Boguszyn, przy lokalnej drodze z →Chromca do →Komorza Nowomiejskiego.

Boguszyn, uroczysko

uroczysko

Nazwa uroczyska, terenu położonego na zachód od wsi →Boguszyn, kompleks leśny z ubogimi drzewostanami sosnowymi, →Boguszyn, leśniczówka.

Boguszynek

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 7 km na zach. od Nowego Miasta, ok 230 mieszk., tuż przy płd-zach. granicy powiatu, przy lokalnej drodze z →Chromca do →Komorza Nowomiejskiego, Pierwsza wzmianka z 1762r. Wieś powstała w wyniku osadnictwa olęderskiego. kościół zrębowy pw. św. Józefa Oblubieńca NP Marii z lat 1773-75. Pierwotnie stojący w →Kolniczkach rozebrany w 1951r. i przeniesiony do Boguszynka w 1975 roku. 

Boguszynek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw, ok. 2 km na wsch. od wsi →Boguszyn przy lokalnej drodze z →Chromca do →Komorza Nowomiejskiego, cmentarz poewangielicki, w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań

Borowo

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 6 km na płn-zach. od Krzykos, ok 40 mieszk, lokalna droga z →Sulęcinka.

Borzejewo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 3 km na płn-zach. od Dominowa, droga lokalna do →Pławiec i →Chłapowa. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m, Ok. 0,2 km na zach. od zabudowań wsi punkt wysokościowy 104,9 m n.p.m.

Bożydar

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn-zach. od Zaniemyśla, tuż przy płd-zach. granicy powiatu (płd. skraj drogi wzdłuż której istnieje zabudowa wsi stanowi granicę powiatów), droga lokalna →Śnieciska - Kórnik, ok. 90 mieszk.

Bożydar, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płd-wsch. od wsi →Bożydar, lokalne drogi z →Jezior Wielkich i z Zaniemyśla do →Winnej.

Brodowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na płn-zach. od Środy, ok. 410 mieszk, droga krajowa nr 11, drogi lokalne do Szlachcina i Nadziejewa. Do 1973 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - →Zaniemyśl z →Chwałkowa do Brodowa (rok budowy 1927) ze stacją końcową Brodowo. Dwór z k. XIXw, przekształcony.

Brodowo, leśniczówka

leśniczówka, gajówka

Nazwa leśniczówki, w gm. Środa Wlkp, ok. 2 km na płd. od wsi →Brodowo, na płn. krańcu dużego kompleksu leśnego.

Brogi

uroczysko

Uroczysko położone w gm. →Krzykosy,  ok. 2 km na płn-wsch. od Pięczkowa, na płd. skraju dużego kompleksu leśnego znajdującego się w powiecie wrzesińskim, w gm. Miłosław.

Bronisław

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 2,6 km na płn-zach. od Krzykos, na płd. skraju dużego kompleksu leśnego z →Górą Bismark, ok. 40 mieszk, w pobliżu droga krajowa nr 11/15. Na płd. od wsi rzeczka →Baba. Lokalna droga do →Witowa

Bronisław, przysiółek

przysiółek

Śródleśny przysiółek w gm. Krzykosy, ok 2 km na płn. od wsi Bronisław.

Brzeziak

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp,  ok. 6 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, tuż przy płn. granicy  gminy, droga lokalna z →Dębicza do →Ulejna

Brzeziak, uroczysko

uroczysko

Niewielkie uroczysko leśne, w gm. →Środa Wlkp, ok. 0,9 km na wsch. od →Dębiczka, tuż przy płn. granicy  gminy.

Brzezie

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7,5 km na wsch. od Środy, ok. 140 mieszk. droga lokalna ze →Szlachcina do →Chociczy. Na płn. od zabudowań wsi →Wielka.

Brzeziny

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp, ok. 6 km na zach. od Środy, ok. 40 mieszk, w sąsiedztwie linia kolejowa Kluczbork - Poznań.

Brzostek

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 5 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, lokalna droga ze →Śniecisk, ok. 80 mieszk.

Brzozogaj

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy →Pigłowic w →gm Zaniemyśl

Brzozowiec

leśniczówka, gajówka

leśniczówka w gm. Krzykosy, ok. 2 km na płn. od →Sulęcinka, ok. 0,2 km na płd. od leśniczówki grodzisko zwane →Zbójecką Górą.

Budy

osada

Osada w gm. →Krzykosy, tuż przy płn. granicy gminy, ok. 6 km na płn-wsch. od Krzykos, lokalna droga z Murzynowa Leśnego.

Bukowy Las

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 10 km na wsch. od Dominowa. Droga lokalna z →Murzynowa Kościelnego do Bardo, ok. 100 mieszk. Leżący ok. 0,2 km na wsch. od wsi cmentarz poewangelicki administracyjnie należy do powiatu wrzesińskiego (gm. Miłosław).

Byszków

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy →Śniecisk w →gm Zaniemyśl

Chłapowo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 1,7 km na płn. od Dominowa, ok. 120 mieszk. Droga powiatowa do →Nekli. W średniowieczu istaniał tutaj gródek obronny w systemie obronnym →Giecza. Przez wieś płynie →Moskawa. Dwór o uproszczonych formach neorenesansowych zbudowany dla Potworowskich 1864 – 68r. Park krajobrazowy o pow. 9,08ha

Chocicza

wieś

Duża wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 4 km na płd-zach. od Nowego Miasta, ok. 1,2 tys. mieszk, wzmiankowana po raz pierwszy w 1391r, droga wojewódzka nr 436, kaplica, stacja kolejowa na linii Kluczbork - Poznań. Nazwa pochodzi od imienia Chocik (lub Chociesław). Eklektyczny pałac z 1920r. zbudowany dla niemieckiej rodziny Jouanne`ów, parterowy, z mansardowym dachem i piętrową częścią środkową, zespół zabudowań folwarcznych (m.in gorzelnia, kuźnia, rządcówka i cegielnia) z końca XIXw, budynek dworca z 1875r. szkoły z 1900r. oraz poczty z końca XIXw, zespół 5 czworaków z końca XIXw.

Chocicza

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8 km na wsch. od Środy Wlkp, tuż przy zach. granicy powiatu, lokalna droga ze →Szlachcina do →Winnej Góry, ok. 100 mieszk. Na płn. od wsi rzeka →Wielka.

Chromiec

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 10 km na płd-zach. od Nowego Miasta, tuż przy płd-zach. granicy powiatu, ok 300 mieszk, nazwa pochodzi od określenia "chromy". Wzmiankowana po raz pierwszy w 1387r (Chromecz). w pobliżu linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu, przez wieś przechodzi lokalna droga z Nowego Miasta.

Chromiec, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na płn. od wsi →Chromiec.

Chromiec, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z jednego gospodarstwa, ok. 2 km na płn. od wsi →Chromiec.

Chromieckie Olędry

nie istniejące

Dawne osadnictwo olęderskie od 1748r. wzdłuż drogi z →Chromca do →Boguszynka. Obecnie część wsi Chromiec.

Chudzice

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na wsch. od Środy Wlkp, lokalna droga ze Środy, ok. 90 mieszk. Do 1979 roku biegła tutaj linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy 1902) ze stacją Chudzice. Dwór z 1870r.

Chwalęcin

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  8 km na płd. od Nowego Miasta, tuż przy płd. granicy powiatu, ok. 270 mieszk., w pobliżu stacja kolejowa Panienka (powiat jarociński) na linii Mieszków - Czempiń, lokalne drogi z →Boguszyna do Panienki i z →Chromca do Mieszkowa. Nazwa pochodzi od imienia Falęta (lub Chwalęta). Wieś położona pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), ok 1 km na płd. od wsi lokalne wzniesienie 109 m n.p.m. Dwór z poł XIXw.

Chwalęcin, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw ok. 0,5 km na płd. od wsi →Chwalęcin przy lokalnych drogach do Panienki i Bielejewa (obydwie miejscowości pow. Jarociński), w pobliżu stacja kolejowa Chwałkowo Kościelne (powiat śremski) na linii Mieszków - Czempiń.

Chwalęcinek

osada

Niewielka osada w gm. →Nowe Miasto,  9,5 km na płd-wsch. od Nowego Miasta, przylegająca do →Kruczyna, ok. 2 km na zach. od →Chwalęcina prz lokalnej drodze Chwalęcin - Kruczyn.

Chwałkowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 2,2 km na płd. od Środy, droga lokalna do →Brodowa. Dwór eklektyczny z końca XIXw. Do 1973 roku przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - →Zaniemyśl z →Annopola do →Czarnotek (rok budowy: 1925) ze stacją Chwałkowo. Tuż za stacją odchodziła kolejna linia boczna z Chwałkowa do Brodowa (1927-1973).

Czarne Piątkowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8 km na wsch. od Środy, ok. 150 mieszk, lokalne drogi do →Szlachcina, →Miłosławia, →Białego Piątkowa i drogi krajowej nr 15. Ok. 0,8 km na wsch. od wsi →Miłosławka.

Czarnotki

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, ok. 140 mieszk, lokalna droga ze →Śniecisk do Zaniemyśla, we wsi pozostałości wiatraka koźlaka, ok. 0,2km na płd-wsch. koryto Moskawy. Niewielki parterowy dwór z piętrem w partii centralnej i wyniesionym na kolumnadzie tarasem w poziomie piętra, z II poł  XIX w, zbudowany dla Karczewskich. Do 1973 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl z Annopola do Czarnotek (rok budowy: 1925) ze stacją końcową Czarnotki.

Czartki

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, tuż przy płd. granicy gminy, ok. 3 km na płd. od Środy Wlkp, lokalne drogi ze Środy do →Krzykos i z→Brodowa do drogi wojewódzkiej nr 432, w bezpośrednim sąsiedztwie linia kolejowa Kluczbork - Poznań.

Dąbrowa

osada

Osada (1 gospodarstwo?), ok. 6 km na płd. od →Nowego Miasta, przy lokalnej drodze z Mieszkowa do →Dębna, tuż przy płd-wsch. granicy powiatu, W średniowieczu należała do Doliwów. W dokumentach pomiędzy 1403 a 1580 wymienia się istniejący tutaj kościół parafialny. Później określana jako folwark proboszczowski. W XVIw. występuje także pod nazwą Dąbrówka. Osada położona pow. 100 m n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienie 102 m n.p.m.

Dąbrówka

osada

→Dąbrowa

Dębice

wieś

Niewielka wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 3,8 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, przy drodze Zaniemyśl - →Kępa Wlk.

Dębicz

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,3 km na płn. od Środy Wlkp, droga powiatowa ze Środy do Kostrzyna, ok. 150 mieszk, piętrowy, klasycystyczny dwór wzniesiony w poł. XIX stulecia dla Madalińskich. Most żelbetowy nad →Moskawą – pozostałość po linii wąskotorowej Środa – Kobylepole, która przechodziła przez wieś do 1979r (rok budowy: 1902), na wsch. od wsi koryto Moskawy

Dębiczek

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na płn. od Środy Wlkp, drogi lokalne z →Mącznik i →Dębicza , ok. 100 mieszk. Do 1979 roku na płd. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Dębiczek, oraz bocznica do miejscowej żwirowni.

Dębno

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto, ok. 5 km na wsch. od Nowego Miasta,  tuż przy płd-wsch. granicy powiatu, ok 220 mieszk., w pobliżu koryto →Warty i prom na drodze lokalnej z Mieszkowa do Orzechowa, w pobliżu linia kolejowa Jarocin - Gniezno i most kratownicowy na Warcie z 1875 roku. Pierwsza wzmianka z 1241r (Debna). Średniowieczna siedziba rodowa Doliwów herbu Kot. Miejsce urodzenia m.in Wincentego Kota, wychowawcy książąt Władysława i Kaziemierza Jagiellończyków. Przeprawa promowa na Warcie, dawne znane uzdrowisko. Eklektyczny pałac Mycielskich z 1877 roku. Gościł w nim Adam Mickiewicz. Zabytkowa plebania. Gotycki kościół Wniebowzięcia NMP z lat 1444-47.

Dębno, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw (3?) ok. 1,3 km na płd. od wsi →Dębno, tuż przy płd-wsch. granicy powiatu.

Dębno, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw wzdłóż drogi lokalnej Orzechowo - Mieszków, ok. 2,2 km na płd. od wsi →Dębno, tuż przy płd-wsch. granicy powiatu.

Dębno, rezerwat

obszar chroniony

Rezerwat faunistyczny, o powierzchni 21,62 ha utworzony w 1974r, jeden z trzech rezerwatów Żerkowsko-Czeszewskiego Parku Krajobrazowego, na płd. od wsi →Dębno, obejmuje m.in las łęgowy z mieszanym drzwostanem dębowym, olszowym, wiązowym i jesionowym (23 gatunki drzew). Rezerwat chroni także rzadkie gatunki bezkręgowców.

Dębno, uroczysko

uroczysko

Nazwa uroczyska, terenu położonego na płd-zach. od wsi →Dębno, na terasie zalewowej →Warty, o zróżnicowanych drzwostanach liściastych z przewagą dębów.

Dobroczyn

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 4 km na płn. od Zaniemyśla, zabudowa w dwóch oddalonych od siebie o ok. 2 km ciągach (Dobroczyn I przy drodze lokalnej Zaniemyśl - Winna, i Dobroczyn II wzdłuż lokalnej drogi odchodzącej od drogi wojewódzkiej nr 432), ok. 30 mieszk.

Dobroczyn I

wieś

→Dobroczyn.

Dobroczyn II

wieś

→Dobroczyn.

Doliwiec Leśny

osada

Niewielka osada śródleśna na zach. brzegu jeziora →Jeziory Małe, w gm. Zaniemyśl, ok. 2 km na płn-zach. od Zaniemyśla. Przy skrzyżowaniu dróg dąb o obw. 800 cm zwany "Piastowskim", "Dziadziusiem", "Królewskim", "Pradziadkiem".

Domaniewo

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy okolicy →Zaniemyśla

Dominowo

wieś

Duża wieś w gminna w powiecie średzkim,  ok. 8 km na płn. od →Środy Wlkp, ok. 550 mieszk. Drogi lokalne do →Chłapowa i Targowej Górki, wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m, ok. 0,4 km na płn-wsch. od wsi punkt wysokosciowy 104,2 m n.p.m.

Dzierżnica

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 5,4 km na płn-zach. od Dominowa, droga powiatowa do Nekli ok. 210 mieszk.  Pierwsza wieś na terenie powiatu przez którą przepływa →Moskawa. Dwór o charakterze willi wzniesiony w latach 1884 – 1885 dla Niemojewskich. Później właścicielami byli Wizowie. W parku mauzoleum Wizów z 1920r.

Elżbietów

osada

Niewielka osada pomiędzy →Aleksandrowem a →Radlińcem, ok. 5 km na płd-wsch. od Nowego Miasta. Dawny folwark założony przez Hermanna Kennemanna z →Klęki, współtwórcy HAKATY. Pierwotna nazwa Elisenwalde, od imienia żony - Elizy.

Franciszków

nie istniejące

Folwark istniejący do końca lat 70-tych XX wieku 3 km na płn-wsch. od wsi →Dębno. W jego pobliżu zachowało się grodzisko pierścieniowate o obwodzie 50 m i wys. 2 m. Grodzisko miało prawdopodobnie związek z osadą →Ostrów (Ostrowo), istniejącą w pobliżu do XIX w.

Franciszków, uroczysko

uroczysko

Nazwa uroczyska o zróżnicowanych drzewostanach sosnowych i liściastych (m.in jesionowych), na wsch. od wsi →Dębno.

Gablin

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 2 km na płn-zach. od Dominowa, ok. 70 mieszk. tuż przy zach. granicy gminy, drogi lokalne do →Borzejewa, →Zdziechowic i →Bagrowa. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m.

Garby

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 8 km na płn. od Krzykos,  tuż przy płn-zach. granicy gminy, przy lokalnej drodze z →Solca do →Środy Wlkp, ok. 180 mieszk, lokalna droga do →Mądrych, ok. 1 km na wsch. od wsi linia kolejowa Kluczbork - Poznań, ok 0,9 km na płd. od wsi przepust rzeczki →Miłosławki.

Giecz

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 5 km na płn-zach. od Dominowa, droga powiatowa do Nekli, ok. 140 mieszk. Dawna osada handlowa przy grodzie w Gieczu (na wsch. brzegu nieistniejącego dziś jeziora). Romański kościół pw. św. Mikołaja, zespół piastowski w →Grodziszczku, w postaci grodziska z reliktami palatium i kościoła przedromańskiego pw. św. Jana Chrzciciela   rezerwat archeologiczny, oddział Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, kościół zrębowy pw. św. Jana Chrzciciela z roku 1767. Dwór (zachowane tylko skrzydło) z 1905r.

Głuszynka

rzeka

Rzeka, zwana także Kamionką, dł. ok. 34 km, źródło: →Jezioro Raczyńskie, ujście k. wsi Czapury pod Poznaniem. Przepływa kolejno przez jeziora →Rynny Jezior Kórnicko-Zaniemyskich.

Góry Mieszkowskie

góra

Lokalne pasmo wzniesień w układzie równoleżnikowym, występujące w ramach →Ozu Mieszkowskiego (formacji polodowcowej występującej w zach. parti Wału Żerkowskiego), ciąg piaszczystych pagórków o wysokościach względnych 15 m. Najwyższe wzniesienie 111 m n.p.m po stronie powiatu średzkiego ok. 0,8 km na wsch. od →Wolicy Pustej.

Górzno

góra

Wzniesienie w gm. →Dominowo zwane także Górą Ludgardy i Kościeliskiem, najwyższe wzniesienie powiatu. W średniowieczu istaniał tutaj gródek obronny w systemie obronnym →Giecza, później niewielki zameczek. Ok. 0,2 km na płd. od wzniesienia autostrada A-2.

Grodziszczko

grodzisko

Gród w gm. Dominowo, ok. 0,2 km na zach. od wsi Giecz. W średniowieczu jeden z najważniejszych grodów w państwie, prawdopodobnie dominium piastowskie. Relikty nieukończonego palatium oraz zniszczonego kościoła grodowego pw. św. Jana Chrzciciela, rezerwat archeologiczny, oddział Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, kościół zrębowy pw. św. Jana Chrzciciela z roku 1767.

Grosse Graben

rzeka

Niemiecka nazwa rz. →Wielka (Wielki Rów), stąd dzisiejsza nazwa Wielka.

Grójec

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8 km na wsch. od Środy, ok. 60 mieszk, lokalna droga z →Czarnego Piątkowa do drogi krajowej nr 15

Grunt

nie istniejące

→Wyspa Edwarda

Guć

las

Nazwa lasu pochodząca od imienia Gustaw, właściela pobliskiej karczmy przy przeprawie przez →Wartę. Dobrze prosperująca karczma zbankrutowała po wybudowaniu w 1856 drewnianego mostu na Warcie w okolicy →Nowego Miasta

Hada

las

Las na płn-zach. od wsi →Chocicza, w gm. Nowe Miasto

Henrykowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,4 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, rozproszona zabudowa wzdłuż drogi lokalnej ze Środy do →Chudzic.

Hermanów

osada

Osada (dawny folwark) w gm. →Nowe Miasto,  ok. 2 km na zach. od Nowego Miasta, ok 0,6 km na płn. od lokalnej drogi do →Dębna, ok 200 mieszk., Dawny folwark założony przez Hermanna Kennemanna z →Klęki, współtwórcy HAKATY. Pierwotna nazwa Hermanowo, od imienia pierworodnego syna kennemanna, zmarłego w wieku 5 lat

Jadwigów

osada

Osada, ok. 6 km na płd. od →Nowego Miasta, przy lokalnej drodze →Szypłów - →Kolniczki ok. 70 mieszk.

Janikówka

rzeka

Nieistniejący ciek wodny w pobliżu wsi →Murzynowo Kościelne, lewy dopływ rz. →Wielka

Janowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 2,5 km na płn. od Środy Wlkp, na płn. krańcu Zalewu Średzkiego, droga ze Środy do →Mącznik, ok. 100 mieszk.

Janowo, osada

osada

Nazwa osady sródleśnej w gm. Dominowo, leśniczówki w kompleksie leśnym, tuż przy płn-zach. granicy powiatu, dukty leśne do Węgierskiego i Pławiec, droga lokana do Gułtów. W lesie opodal leśniczówki kapliczka i kamienny krąg (odsłonięty w 2004r.) upamiętniajace nieudaną operację podjęcia zrzutu broni i amunicji w ramach alianckiej operacji PROSO II w 1943r.

Januszewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 6 km na zach. od Środy, ok. 130 mieszk, przy zach. granicy powiatu, droga lokalna do →Jarosławca i Kromolic. Dwór z k. XIXw.

Jarosławiec

wieś

Duża wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3 km na zach. od Środy, ok. 1 tys. mieszk, przy zach. granicy powiatu, droga lokalna do Kromolic, droga powiatowa do Swarzędza, Dworek parterowy z piętrowym ryzalitem. Budowla XX wieczna wzorowana na XVIII wiecznej – pierwotnej, zbudowanej dla Zabłockich, w której w 1812r gościł Napoleon Bonaparte. Głaz z 1973r z tablicą upamiętniającą ugodę jarosławiecką 1848 roku.

Jaszkowo

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn-zach. od Zaniemyśla, tuż przy płn. granicy gminy, droga lokalna ze Śniecisk, ok. 270 mieszk., tuż przy zach. granicy powiatu, zespół pofolwarczny z końca XIXw. Do 1975 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl ze Słupi Wlk. do Jaszkowa (rok budowy 1910) ze stacją końcową Jaszkowo

Jaszkowo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl,  ok. 5,3 km na płd-wsch. od wsi →Jaszkowo, tuż przy płn. granicy gminy,  lokalna droga Jaszkowo - →Śnieciska

Jezioro Średzkie

jezioro

Zbiornik retencyjny "Środa" powstały przez spiętrzenie rz. Moskawa, na jej 29,5 km, oddany do użytku w 1972.  Rzekę spiętrza tama betonowo-ziemna ( budowa1968-71) o długości 200 metrów, w połowie której zlokalizowano przepust wody ze śluzami. Dolny odcinek przepustu na Moskawie jest uregulowany. Zbiornik ma powierzchnię 47,7 ha, wysokość piętrzenia wody wynosi 7,1 metra.  Znajduje się na liście 87 obiektów hydrotechnicznych w Wielkopolsce o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska naturalnego, spełnia głównie rolę w rolnictwie i rekraacji.

Jeziory Małe

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płn-zach. od Zaniemyśla, droga lokalna do Winnej, ok. 160 mieszk.

Jeziory Małe, jezioro

jezioro

Jedno z mniejszych, najgłębsze wśród 9 jezior w Rynnie jezior Kórnicko-Zaniemyskich, w gm. Zaniemyśl. Pow. 44 ha, gł. 16 m. Od strony płd. zasilane przez rz. →Kamionkę.

Jeziory Małe, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm.→Zaniemyśl, ok. 0,5 km na płn-zach. od wsi →Jeziory Małe, przy lokalnej drodze z Zaniemyśla do Kórnika

Jeziory Wielkie

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 4 km na płn-zach. od Zaniemyśla, droga lokalna Zaniemyśl - Bnin, ok. 370 mieszk., tuż przy płd-zach. granicy powiatu, pomiędzy jeziorami →Rynny jezior kórnicko-zaniemyskich: Bnińskim i →Jeziory Wielkie. Pierwsza wzmianka z 1364r. Barokowy dwór w układzie polskim z wysokim, łamanym dachem z ok. połowy XVII wieku. Obok nowszy dwór parterowy z piętrem w dachu mansardowych z l. 80 XX wieku.

Jeziory Wielkie, jezioro

jezioro

Także: Wielkie Jeziory. Jezioro w gm. →Zaniemyśl Jedno z 9 jezior w rynnie jezior Kórnicko-Zaniemyskich. Pow. 66 ha, gł. 5,4m. Zasilane głównie przez rz. →Kamionkę od południa. Ostatnie w rynnie po stronie powiatu średzkiego.

Jeziory Wielkie, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płd-zach. od wsi Jeziory Wielkie, w kompleksie leśnym →Lasów Kórnicko-zaniemyskich na skraju →Uroczyska św. Józefa, tuż przy płd-zach. granicy powiatu, lokalna droga leśna do Kalej, opodal lokalne wzniesienie 90 m n.p.m. Zabudowania przysiółka to najbardziej na zachód wysunięte obiekty powiatu.

Józefowo

osada

Osada w gm. →Zaniemyśl, w sąsiedztwie wału przeciwpowodziowego Warty, ok. 1 km na płd. od →Kępy Wlk.

Kamionka

rzeka

→Głuszynka

Kamionki

wieś

D. określenie płn. Części wsi →Murzynowo Kościelne

Karolewo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 6 km na płn-zach. od Dominowa, droga lokalna do Gułtów.

Karolewo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Dominowo,  ok. 2 km na płd. od wsi →Karolewo, droga lokalna do Gułtów.

Kaźmierki

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 10 km na płn-zach. od Krzykos, tuż przy płn. granicy gminy, lokalna droga z →Nadziejewa do →Mądrych. W odl. ok. 0,4 km na płd. od zabudowań rz. →Moskawa. W odl. 0,5 km na płn. na nasypie linia kolejowa Kluczbork- Poznań, kamienny, kolejowy most łukowy nad lokalną drogą.

Kępa Mała

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, w sasiedztwie ujścia →Moskawy do →Warty, ok. 70 mieszk, lokalna droga do →Kępy Wlk. i Zaniemyśla.

Kępa Wielka

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, w sasiedztwie ujścia →Moskawy do →Warty, ok. 60 mieszk, lokalna droga z Zaniemyśla, przepust na Moskawie.

Kijewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 1,5 km na płn-wsch. od Środy, droga powiatowa do Krzykos, ok. 330 mieszk, na terenie wsi znajdują się średzkie Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego (dawniej Hortex). Dwór z 1880r.

Kijewo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 1 km na wsch. od wsi →Kijewo, przy drodze krajowej nr 11.

Kikusz

przysiółek

Folwark, osada ok. 1 km na płn. od →Pięczkowa w gm. →Krzykosy.

Klęka

wieś

Duża wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 2 km na płd od Nowego Miasta, ok. 680 mieszk., droga krajowa nr 11/15, Wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1299r (Clankam). Neorenesansowy pałac (z elementami architektury włoskiej) zbudowany w latach 70-tych XIX wieku dla Hermana Kennemana, twórcy HAKATY właściela Klęki od 1840r.  Na pocz. XX w. do pałacu dobudowano skrzydło. Klęka stanowiła siedzibę klucza majątków Kennemana i pozostawała w rękach tej rodziny do 1939r (klucz majątków liczył wtedy 4307 ha). Po wojnie mieścił się tutaj jeden z zakładów przemysłu zielarskiego zjednoczenia "Herbapol". Od 1994 roku "Herbapol Klęka S.A." należy do koncernu Martin Bauer. Przy drodze do →Aleksandrowa cmentarz ewangelicki.

Kobylniki

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy →Urniszewa w →gm. Środa

Kolnica

nie istniejące

Kolnice.

Kolnice

nie istniejące

Także Kolnica, Kolniki. Wieś granicząca w średniowieczu z →Kolniczkami, wymieniana w dokumentach od 1293r. Obecnie prawdopodobnie część Kolniczek.

Kolniczki

wieś

Wieś w gm →Nowe Miasto,  ok. 6 km na płd. od Nowego Miasta, ok. 250 mieszk., lokalna droga z →Boguszyna do →Chwalęcina. Pierwsza wzmianka z 1390r. Kościół pw. Narodzenia NMP z lat 1948-59, sanktuarium MB Kolnickiej. Za kościołem płyta nagrobna oficera wojsk napoleońskich Anastazego Czapskiego, cmentarz.

Kolniczki, przysiółek

przysiółek

Przysiółek składający się z kilku gospodarstw ok. 0,5-1 km na płn. od wsi →Kolniczki, przy lokalnej drodze Panienka - →Boguszyn

Kolniki

nie istniejące

→Kolnice

Komorniki

nie istniejące

→Topola

Komorze

uroczysko

Nazwa uroczyska w gminach →Nowe Miasto i →Krzykosy, terenu położonego na terasie zalewowej →Warty, na obu jej brzegach, na zach. od →Nowego Miasta, większy kompleks lasów sosnowych z niewielką ilością drzewostanów brzozowych, olszowych i jesionowych.

Komorze Nowomiejskie

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 2 km na zach. od Nowego Miasta, ok 280 mieszk., przy lokalnej drodze do →Roguska, Wieś w dokumentach od 1400r., na płn. od wsi lokalne wzniesienie 102 m n.p.m. →Żydowskie Góry.

Konarzewo

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy →Brodowa w →gm. Środa

Konstantynowo

osada

Śródleśna osada w gm. →Zaniemyśl, w sąsiedztwie Miłosławki, ok. 1 km na płd. od →Kępy Wlk, tuż przy zach. granicy gminy.

Kopaszyce

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 4 km na płd-wsch. od Dominowa, ok. 50 mieszk. Droga lokalna z →Giecza do →Zberek. Piętrowy, kryty łamanym dachem dwór – willa z pocz. XX wieku. Do 1973 roku istniała tutaj linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole z Połażejewa do Mystek (rok budowy: 1910) ze stacją Kopaszyce.

Kopiec

grodzisko

Grodzisko stożkowate, śr. 30 m , wys. 10 m, położone na terasie zalewowej →Warty na płn. od rynku w →Nowym Mieście. W 1 poł. XIVw mieściło drewnianą wieżę obronną rodu Doliwów, która spłonęła pod koniec tego stulecia, w trakcie walk Grzymalitów z Nałęczami. Spalony obiekt zastąpiła nowa wieża, która na przełomie XVi XVI wieku została rozebrana, a na jej miejscu powstała wieża murowana. Obiekt murowany popadł w ruinę pod koniec XVIII w i został ostatecznie rozebrany w XIXw.

Korytówka

rzeka

Nieistniejący ciek wodny w pobliżu wsi →Murzynowo Kościelne, lewy dopływ rz. →Wielka

Koszuty

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 4 km na zach. od Środy, przy drodze krajowej nr 11 i lokalnej drodze do Pierzchna, ok. 410 mieszk, Modrzewiowy dwór w układzie polskim z formami barokowymi z II poł. XVIII wieku. Wzniesiony dla Józefa Zabłockiego. Obecnie Muzeum Ziemi Średzkiej. kościół neobarokowy pw. św. Katarzyny i Serca Jezusowego z lat 1926-30. Wewnątrz nagrobek Witolda Rawicza Kosińskiego - ostatniego potomka generała Amilkara Kosińskiego. Grupa trzech wiatraków - koźlaków zgromadzonych z terenu powiatu. Do 1975 na płd. od wsi przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - →Zaniemyśl ze →Słupi Wlk. do →Jaszkowa (rok budowy 1910) ze stacją Koszuty.

Koszuty Huby

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na zach. od wsi →Koszuty, tuż przy zach. granicy powiatu, droga krajowa nr 11 i lokalna droga do →Trzebisławek.

Koszuty Kolonia

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na zach. od wsi →Koszuty i ok. 0,3 km od drogi krajowej nr 11, tuż przy zach. granicy powiatu.

Kościelisko

góra

→ Górzno.

Kotlina Śremska

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, mezoregionu o numerze indeksowym 315.64, jednego z  mezoregionów wchodzących w skład makroregionu →Pradolina Warciańsko-Odrzańska. Na terenie mezoregionu leży środkowa część powiatu średzkiego.

Kowalka

osada

osada w gm. →Zaniemyśl, w sąsiedztwie wsi Zwola, ok. 0,7 km na płd. od Zaniemyśla.

Kroczyno

nie istniejące

→Kruczyn, wieś.

Krotczyno

nie istniejące

→Kruczyn, wieś.

Kruczyn

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok 9,5 km na płd-zach. od Nowego Miasta, tuż przy płd-zach granicy powiatu, ok.  400 mieszk., Pierwsza wzmianka w 1417r., przez wieś przechodzi lokalna droga z →Chromca do →Chwalęcina. Dawniej: Krotczyno, Kroczyno. Dwór z 2 poł. XIXw.

Kruczyn, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na płn. od wsi →Kruczyn przy lokalnej drodze z →Chromca do →Chociczy, w pobliżu stacja kolejowa Chwałkowo Kościelne (powiat śremski) na linii Mieszków - Czempiń. 

Kruczynek

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  6 km na płd-wsch. od Nowego Miasta, ok. 200 mieszk., dawne osadnictwo olęderskie od XVIIIw. Dawna nazwa: Kruczyńskie Olędry. lokalna droga →Boguszyn - →Kruczyn.

Kruczynek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na płd-wsch. od wsi →Kruczynek przy lokalnej drodze do →Skoraczewa.

Kruczynek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na wch. od wsi →Kruczynek przy lokalnej drodze do →Skoraczewa.

Kruczynek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na zach. od wsi →Kruczynek przy lokalnej drodze z →Chromca do →Komorza Nowomiejskiego.

Kruczynek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 1 km na płn-wsch. od wsi →Kruczynek przy lokalnej drodze do →Boguszyna.

Kruczyńskie Olędry

nie istniejące

→Kruczynek, wieś.

Krzykosy

wieś

Duża wieś gminna w powiecie średzkim, ok. 15 km na płd od →Środy Wlkp, ok 750 mieszk, zabudowa rozproszona, wielodrożnicowa. Pierwsza wzmianka z 1357r. 1 km na wsch. od wsi droga krajowa nr 11/15.

Krzyże

przysiółek

Folwark, osada ok. 1,5 km na płn. od →Pięczkowa w gm. →Krzykosy, przy lokalnej drodze do Miłosławia, w pobliżu lokalne wzniesienie →Biała Góra (81 m n.p.m.)

Kuchary

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w pobliżu →Śniecisk w →gm. Zaniemyśl

Laskowo

nie istniejące

→Laskówka.

Laskówka

nie istniejące

Osada w gm. Nowe Miasto, ok. 0,3 km na zach. od rynku w Nowym Mieście, wzmiankowana po raz pierwszy w 1412 jako Laskowo (od słowa laska, dawna nazwa leszczyny). W osadzie istniał kościół szpitalny pw. św Ducha. W 1665r Laskówka otrzymała prawa miejskie. Włączona administracyjnie w granice Nowego Miasta.

Lorenka

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na płd-zach. od Środy, tuż przy płd-zach. granicy powiatu, ok. 30 mieszk, lokalna droga z →Kuszut i →Jaszkowa.

Louisenthal

nie istniejące

Folwark założony przez Hermanna Kennemanna na prawym brzegu Warty w okolicy wsi →Lubrze. Dziś nie istniejący.

Luboniec

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 1,9 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, ok. 100 mieszk, lokalna droga z Lubonieczka.

Luboniec, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl, ok. 2 km na płd. od wsi →Luboniec, lokalna droga (polna) z →Czarnotek do Zaniemyśla. Ok. 0,1km na płd. leśniczówka →Lubonieczek.

Lubonieczek

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, ok. 220 mieszk, lokalna droga z Zaniemyśla do →Czarnotek.

Lubonieczek, leśniczówka

leśniczówka, gajówka

nazwa leśniczówki w gm. →Zaniemyśl, ok. 0,1 km na płn-zach. od zwartej zabudowy wsi →Lubonieczek.

Lubonieczek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl, ok. 2 km na płd. od wsi →Lubonieczek, w bezpośrednim sąsiedztwie Moskawy, lokalna droga do wsi Lubonieczek i →Czarnotki, ok 1 km na płd. od przysiółka ujście →Miłosławki do Moskawy.

Lubrze

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 1,5 km na płn-zach. od Nowego Miasta, ok 70 mieszk., dawna własności kapituły gnieźnieńskiej. 28.08.1656r zginął tutaj szwedzki gen. Jan Wejhard Wrzesowicz, Czech z pochodzenia. W XIXw należało do gen. Antoniego Amilkara Kosińskiego z Targowej Górki, średniowieczna przeprawa przez Wartę. Pierwsza wzmianka z 1357r. Obecnie w ciągu komunikacyjnym drogi krajowej nr 11; most drogowy na Warcie. Dwór z k. XIXw.

Ludwikowo

osada

Śródleśna osada na granicy gmin →Krzykosy i →Zaniemyśl, w pobliżu rzeczka →Miłosławka i przysiółek →Młodzikówko. Lokalna droga z →Młodzikowa do →Mądrych.

Lutynia

rzeka

Rzeka, lewy dopływ →Warty, dł. 60 km, dorzecze 570km2. Źródła koło wsi Korytnica, 6 km na płd. od Raszkowa na wys. 144 m n.p.m. Ujście na wys. Orzechowa na wys. 71 m n.p.m. przez ok. 2,5 kilometra w końcowym biegu wyznacza granicę powiatów średzkiego i wrzesińskiego.

Lutynia, osada

osada

Osada składająca się z kilku gospodarstw (4?) ok. 2,5 km na zach. od →wsi Dębno przy lokalnej drodze z Dębna do Lgowa (pow. jarociński), założona w 1841r. przez hr. Stanisława Mycielskiego, właściciela Dębna. Ostatnie gospodarstwo, położone już po wsch. stronie linii kolejowej Jarocin - Gniezno jest najdalej na wschód wysuniętym zabudowaniem powiatu. Pierwotna nazwa: Lutynia Nowa

Łaskawy

nie istniejące

Nieistniejacy już dziś folwark, osada, ok 0,4 km od drogi lokalnej Panienka (pow. jarociński) - →Boguszyn przy drodze do →Szypłowa (za cmentarzem). Stanowiła prawdopodobnie przysiółek wsi →Kolniczki

Łękno

wieś

Duża wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 0,8 km na płn-zach. od Zaniemyśla, po wsch. stronie jeziora →Jeziory Wielkie. Pierwsza wzmianka z 1417r. Eklektyczny pałac z 1859r. zbudowany dla Potulickich, wg. projektu Stanisława Hebanowskiego. W ostatniej ćwierci XIXw. wieś przeszła w ręce Jouanneów, zniemczonej rodziny francuskiej skoligaconej z Kennemanami z →Klęki. Zabudowania pofolwarczne z końca XIXw. Ok. 590 mieszk. drogi lokalne z Zaniemyśla do →Kórnika do →Winnej i →Polwicy.

Łękno, jezioro

jezioro

Jedno z mniejszych wśród 9 jezior w →Rynnie jezior Kórnicko-Zaniemyskich, w gm. Zaniemyśl. Pow. 26 ha, gł. 5,0m. Od strony płd-wsch zasilane przez rz. →Kamionkę.

Łysa Góra

góra

Wzniesienie w gm. →Zaniemyśl, 106,1 m n.p.m (45 m  wys. względnej), ok. 4,5 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, w dużym kompleksie leśnym.

Łysa Góra

góra

Wzniesienie w gm.→Środa Wlkp, 104,4 m n.p.m, ok. 5,8 km na płd Środy Wlkp, tuż przy płn. granicy gminy. Do 1979r na płd. i zach. od wzniesienia biegła linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902).

Łysa Góra, grodzisko

grodzisko

Grodzisko pierścieniowate w gm. →Zaniemyśl, ok. 0,1 km na płd. od pałacu w Łęknie, śr. 27m i wys. wałów 5m.

Majdany

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2,2 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, przy płd. krańcu →Jeziora Raczyńskiego, ok. 40 mieszk, lokalna droga z Zaniemyśla do →Kepy Wlk.

Majdany, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl, ok. 1 km na zach. od drogi Zaniemyśl - →Kępa Wlk. i 1 km na płd. od wsi →Majdany, w terenie zalesionym.

Małkowice

nie istniejące

Niestniejąca dziś wieś w pobliżu →Zdziechowic w →gm. Środa

Małoszki

osada

Niewielka osada w gm. →Krzykosy, ok 1,8 km na płn-zach. od Krzykos, w pobliżu duży kompleks leśny z górą→Bismark.

Małoszki, leśniczówka

leśniczówka, gajówka

leśniczówka w gm. →Krzykosy, ok 0,2 km na płn. od osady →Małoszki, na płd. skraju dużego kompleksu leśnego z →Górą Bismark.

Marcelin

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, ok. 2 km na płn-zach. od →Środy, przy drodze powiatowej do Swarzędza. Ok. 0,2 km na płd. od osady przepust na →Rowie Topolskim.

Marianowo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 1 km na płd. od Dominowa. Droga lokalna do Dominowa.

Marianowo Brodowskie

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na płn-zach. od Środy, tuż przy płn-zach. granicy powiatu, ok. 100 mieszk, lokalna droga z →Brodowa.

Mączniki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,3 km na płn. od Środy Wlkp, droga lokalna ze Środy, ok. 190 mieszk, Skromny, z wysoko wyniesionym parterem dwór z lat 80-tych XIX wieku i dobudowaną w okresie międzywojennym piętrową dobudówką. Zbudowany prawdopodobnie dla Kropaczewskich. Kościół zrębowy pw. Wawrzyńca - najstarszy drewniany kościół ziemi średzkiej z roku 1700. 

Mądre

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 7 km na płn. od Zaniemyśla, tuż przy płn-wsch. granicy gminy, ok. 60 mieszk, lokalna droga z →Nadziejewa do →Garbów, neogotycki kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej z lat 1896-97, cmentarz, organistówka z 1900r. Wieś znana od 1380r, dawna właśność biskupów poznańskich.

Miąskowo

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 6 km na płn. od Krzykos, tuż przy płn. granicy gminy, ok. 200 mieszk, droga krajowa nr 11/15, zabudowa rozproszona wzdłuż kilku dróg o charakterze lokalnym. Na płd. od wsi rzeczka →Miłosławka i przepust na drodze krajowej.

Michałowo

wieś

Wieś w gm.→Dominowo,  ok. 2 km na płd-wsch. od Dominowa, ok. 20 mieszk. Drogi lokalne do →Orzeszkowa, →Rusiborza, →Dominowa i →Szrapek. Większość zabudowań wsi znajduje się na wys. pow. 100 m n.p.m.

Michałów

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 6,5 km na płd. od Nowego Miasta, ok. 200 mieszk.

Mieczysławowo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 9,5 km na wsch. od Dominowa. Droga lokalna do drogi wojewódzkiej nr 432, tuż przy płn-wsch granicy powiatu, ok. 40 mieszk. Część zabudowań wsi ulokowana na lokalnym wyniesieniu 100 m n.p.m.

Miłosławka

rzeka

Rzeka, lewy dopływ →Warty, dł. ok. 32 km. Źródła koło wsi Krzywa Góra, na płn-wsch. od Miłosławia, ujście pomiędzy wsiami →Czarnotki i →Kępa Wlk, w pobliżu →Okrągłej Góry.

Młodzikowice

osada

Osada w gm. →Krzykosy, tuż przy zach. granicy gminy, ok. 1 km na zach. od →Młodzikowa.

Młodzikowo

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 7 km na zach. od Krzykos, ok 100 mieszk, Lokalna droga z →Solca do →Zaniemyśla, tuż przy →Warcie stanowiącej na tym odcinku płd. granicę powiatu.

Młodzikówko

osada

Osada w gm. →Krzykosy, ok 2 km na płn. od →Młodzikowa, ok 50 mieszk., przy lokalnej drodze z Młodzikowa do →Mądrych

Młodzikówko, przysiółek

przysiółek

Śródleśny przysiółek w gm. Krzykosy, ok 3 km na płn. od →Młodzikowa, przy lokalnej drodze z Młodzikowa do →Mądrych, tuż przy płn. granicy gminy. W sąsiedztwie osada →Ludwikowo. Na płn. od przysiółka rzeczka →Miłosławka.

Moskawa

rzeka

Rzeka (Maskawa- niewłaśc.), prawy dopływ Warty, dł. 56 km, pow. dorzecza 621km2. Źródła w okolicach wsi Jezierce, na wys. 115 m n.p.m. (na płn. od Nekli, pow. wrzesiński), ujście w okolicach wsi →Kępa Mł, na wys. 65 m n.p.m. Główne dopływy: →Struga Średzka (prawy), →Bardzianka (lewy), →Miłosławka (lewy). W 29,5 km zlokalizowano tamę betonowo-ziemną pietrzącą wodę na →Jeziorze Średzkim. Dawniej zwana →Źrenicą

Mórka

staw

Nieistniejący staw (jezioro) na wsch. od wsi →Murzynowo Kościelne, osuszone w XIXw; obecnie pozostała niecka terenowa.

Murzynowiec Leśny

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 3,8 km na płn. od Krzykos, na płn. skraju dużego kompleksu leśnego z →Górą Bismark, ok 70 mieszk, lokalna droga z Krzykos do →Murzynowa Leśnego.

Murzynowo Kościelne

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 8 km na płd-wsch. od Dominowa, tuz przy wsch. granicy powiatu. Drogi loklane do →Połażejewa, →Zberek i Miłosławia, ok. 230 mieszk. Ok. 0,2 km na płd. od wsi rzeka →Wielka. Parterowy dwór z wysuniętą altaną, zbudowany ok. 1880 roku dla Gozdowskich. Kościół zrębowy z murowanym przedłużeniem nawy pw. św. Jana Chrzciciela z lat 1739-42.

Murzynowo Leśne

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 8 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, tuż przy wsch. granicy gminy, ok. 60 mieszk, lokalna droga z →Nadziejewa do →Solca, Dwór z 1906r

Murzynowo Leśne, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok. 1 km na zach. od wsi →Murzynowo Leśne, wzdłuż lokalnej drogi do →Nadziejewa. W pobliżu leśniczówka →Brzozowiec

Murzynówko

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 5 km na płn. od Krzykos, ok. 200 mieszk, w pobliżu droga krajowa nr 11/15, lokalna droga do →Pięczkowa, ok. 0,2 km na płn. od Murzynówka rz. →Miłosławka.

Murzynówko, leśniczówka

leśniczówka, gajówka

Leśniczówka w gm. →Krzykosy, na płn skraju dużego kompleksu leśnego z →Górą Bismark, ok. 0,1 km od zabudowań wsi Murzynówko. Budynek - dworek z k. XIXw, rozbudowany w l.20 i 80-tych XXw.

Nadziejewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5,5 km na płd. od Środy, ok. 200 mieszk, Droga powiatowa do Krzykos. Ok. 0,2 km na płd. od wsi rz. →Moskawa. Na nasypie linia kolejowa Kluczbork - Poznań i most nad drogą lokalną do Mądrych. Dwór z 1887r.

Nietrzanowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 6 km na płd-wsch. od Środy, ok. 40 mieszk, lokalna droga z →Brodowa do →Szlachcina, Barokowy kościół pw. Wszystkich Świętych z lat 1664-66, przebudowany w latach 1900-01. Na przykościelnym cmentarzu grób założyciela Kółek Rolniczych Juliana Kraziewicza. Ok. 0,2 km na płn. od wsi rz. →Moskawa.

Nietrzanowo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 2 km na płd. od wsi →Nietrzanowo, przy drodze krajowej nr 11, na płd. skraju kompleksu leśnego, tuż przy płd. granicy gminy.

Niezamyśl

nie istniejące

dawniej płd. część Zaniemyśla, funkcjonująca jako wieś.

Nowa Lutynia

nie istniejące

→Lutynia, osada.

Nowe Miasto

uroczysko

Nazwa uroczyska występującego na wsch. od →Nowego Miasta, niewielkie kompleksy leśne z przewagą drzewostanów sosnowych, →Papiernia, leśniczówka

Nowe Miasto n. Wartą

wieś

Duża wieś gm., 1500 mieszk. na lewym brzegu Warty, przy drodze krajowej 11/15. Lokalne drogi do Komorza Nowomiejskiego i Wolicy Koziej. Pierwsza wzmianka w 1283r, miasto lokowane, lokalny targ, siedziba Doliwów, jednego z najmożniejszych rodów średniowiecznej Wielkopolski. Prawa miejskie utraciło w 1934r. Gotycki kościół  w  pw. św Trójcy z XV w. Ok. 0,4 km na płn. od rynku grodzisko stożkowate zwane →Kopcem.

Nowojewo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 5,8 km na płn-zach. od Dominowa, ok. 90 mieszk, droga lokalna do Gułtów. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m.

Okrągła Góra

góra

Niewielkie wzniesienie w gm. →Zaniemyśl, 69,6 m n.p.m, ok. 4,7 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, przy wsch. granicy gminy. Od płn. rz. →Miłosławka

Olszewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 2 km na wsch. od Środy, droga powiatowa do →Miłosławia. Do 1979 roku przez wieś przechodziła linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Olszewo Wąskotorowe

Ołaczewo

osada

Niewielka osada w gm. Środa Wlkp, ok. 9,3 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, ok. 5 mieszkańców. Na zach. od wsi rz. →Bardzianka.

Orzeszkowo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 2 km na wsch. od Dominowa, ok. 160 mieszk. Drogi lokalne do →Rusiborza, →Giecza, →Targowej Górki i Dominowa. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m.

Osłodziny

osada

Osada składająca się z kilku gospodarstw (4?) ok. 9 km na płd. od →Nowego Miasta przy lokalnej drodze z →Szypłowa, w pobliżu linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu, osada położona pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienie 105 m n.p.m.

Ostrowo

nie istniejące

Ostrów.

Ostrów

nie istniejące

Nieistniejąca już dziś osada, lokalizowana w dokumentach pomiędzy XVI i XIXw po wsch. stronie linii kolejowej Jarocin - Gniezno, w sąsiedztwie obecnego mostu kolejowego na →Warcie, ok 2 km od wsi →Dębno.

Ostrówka

wieś

Nieistniejąca wieś na zach. od wsi →Murzynowo Kościelne, inne nazwy →Rowce, →Suchy.

Otmarowo

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś nad Moskawą w pobliżu →Mącznik w →gm. Środa

Otusz

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w pobliżu →Zaniemyśla

Oz Mieszkowski

góra

Pagórkowata, piaszczysta formacja polodowcowa występująca w zach. parti Wału Żerkowskiego (najwyższe wzniesienie Łysa Góra - 161 m n.p.m., w rejonie Żerkowa) o rozciągłości równoleżnikowej 11 km, pomiędzy wsiami Panienka i Chrzan (obydwie miejscowości pow. jarociński). Kulminacja ozu występuje na wsch. od wsi →Wolica Pusta po stronie powiatu jarocińskiego - 116 m n.p.m.

Papiernia

leśniczówka, gajówka

Nazwa leśniczówki w →uroczysku Nowe Miasto, ok 0,2 km na płn. od drogi lokalnej z →Klęki do Żerkowa. Nazwa pochodzi od  istniejacego dawniej w tym miejscu młyna papierniczego.

Pętkowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 1 km na płd. od Środy Wlkp, lokalna droga ze →Słupi Wlk, ok. 190 mieszk.

Pętkowo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp,  ok. 0,8 km na zach. od wsi →Pętkowo.

Piaski

osada

niewielka osada w gm. →Nowe Miasto, przy dawnej przeprawie przez Wartę, ok. 0,2 km na płn-zach. od Nowego Miasta.

Pieńkowice

wieś

Nieistniejąca dziś wieś w pobliżu →Bieganowa, w →gm. Środa

Pierzchnica

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5,3 km na wsch. od Środy, droga lokalna do Winej Góry  Pierzchna, ok. 20 mieszk. Przez wieś płynie →Wielka.

Pierzchno

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 4,2 km na wsch. od Środy, droga powiatowa do Miłosławia, ok. 60 mieszk, droga lokalna do →Winnej Góry. Gruntownie odnowiony, piętrowy pałac nawiązujący do architektury francuskiej. Zbudowany w II poł XVIII wieku (skrzydło nie przetrwało do naszych czasów). Piętrowe skrzydło dobudowano w latach 1870-80. Następnie w latach 1900-10 dobudowano reprezentacyjne, piętrowe skrzydło wschodnie. 

Pięczkowo

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 5,5 km na wsch. od Krzykos, ok 1,3 tys mieszk, tuż przy wsch. granicy powiatu, cmentarz, w odległości ok 2 km na wsch. stacji Orzechowo (pow. wrzesiński) na lini kolejowej Jarocin - Gniezno. Lokalna droga z →Solca do Orzechowa.

Pięczkowo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok 0,2 km na wsch. od zwartej zabudowy wsi →Pięczkowo, wzdłuż lokalnej drogi z →Solca do Orzechowa (pow. wrzesiński).

Pigłowice

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 7 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, tuż przy płn. granicy gminy, lokalna droga z →Płaczek, ok. 200 mieszk. Piersza wzmianka z 1391r dwór na planie litery „L” z częścią piętrową oraz wkomponowaną w skrzydła zabudowaną werandą. Zbudowany w 1890 roku dla Sokolnickich. Do 1973 na płd. od wsi przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl z Annopola do Czarnotek (rok budowy 1925) ze stacją Pigłowice.

Płaczki

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn. od Zaniemyśla, tuż przy płn. granicy gminy, droga lokalna ze →Śniecisk do →Pigłowic, ok. 70 mieszk., stacja kolei wąskotorowej linii Środa Wlkp - Zaniemyśl (rok budowy 1910), dwór dwuczłonowy. Piersza wzmianka z 1390r. Dwór parterowy z około 1 poł. XIX wieku, i piętrowy z cechami renesansu północnego, dobudowany na pocz. XX wieku. Pierwotny dwór wzniesiony dla Korytowskich. Piętrowa dobudówka powstała dla właścicieli niemieckich. 

Płaczkowo

osada

Osada w gm. →Krzykosy, tuż przy płn. granicy gminy, ok. 6 km na płn-wsch. od Krzykos, lokalna droga z Murzynowa Leśnego.

Pławce

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8,5 km na płn. od Środy Wlkp, tuż przy płn. granicy gminy, droga powiatowa ze Środy do Kostrzyna, ok. 420 mieszk, do 1979 roku  istniała tutaj linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy 1902) ze stacją Pławce oraz bocznice do Staniszewa i folwarku Pławce. Dwór parterowy z poddaszem i piętrowym ryzalitem w partii centralnej. Zbudowany dla osadników niemieckich. Kaplica.

Podgaj

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5,5 km na płn. od Środy, ok. 20 mieszk. Droga powiatowa do Kostrzyna.

Podgaj leśniczówka

leśniczówka, gajówka

Nazwa lesniczówki w gm. →Środa Wlkp, ok. 6 km na płn. od Środy, ok. 2 km na wsch. od →Bieganowa, w kompleksie leśnym.

Podlesie

nie istniejące

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 2 km na płd-zach. od Zaniemyśla, tuż przy płd-zach. granicy powiatu, droga boczna od wojewódzkiej nr 432, ok. 90 mieszk.

Podlesie

wieś

Nieistniejąca dziś wieś w okolicach Brodowa w gm. Środa

Pojezierze Leszczyńskie

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, makroregionu o numerze indeksowym 315.8, jednego z sześciu makroregionów na terytorium Polski wchodzących w skład podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie. Na terenie makroregionu leży południowa część powiatu średzkiego (płd. część gm. →Nowe Miasto).

Pojezierze Wielkopolskie

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, makroregionu o numerze indeksowym 315.5, jednego z sześciu makroregionów na terytorium Polski wchodzących w skład podprowincji "Pojezierza Południowobałtyckie". Na terenie makroregionu leży północna część powiatu średzkiego (gm. →Środa Wlkp, miasto Środa Wlkp, gm. →Dominowo, pł. część gm. →Krzykosy i gm. →Zaniemyśl).

Polwica

wieś

Wieś w gm →Zaniemyśl,  ok. 2,7 km na płn. od Zaniemyśla, zabudowa zwarta, lokalne drogi do Zaniemyśla, →Winnej i →Śniecisk, ok. 230 mieszk. Pierwsza wzmianka z 1230r, stacja kolei wąskotorowej linii Środa Wlkp - Zaniemyśl (rok budowy: 1910).. Niewielki parterowy dwór z piętrem w części centralnej, z pocz. XIX w., eklektyczną dobudówką z końca XIX wieku. Zbudowany prawdopodobnie dla Niegolewskich. W Polwicy urodził się poeta R. Berwiński. 

Połażejewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, tuż przy płn. granicy gminy, droga wojewódzka nr 432, ok. 200 mieszk. Piętrowy, eklektyczny dwór, z dużym wspartym na kolumnach tarasem. Zbudowany dla Kosińskich ok. poł XIX wieku. Do 1979 roku istniała tutaj linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Połażejewo. Tuż za wsią od lini głównej odchodziła linia boczna do Mystek.

Połokórno

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w okolicy Zaniemyśla,

Poświątne

wieś

→ Poświętne.

Poświątno

wieś

→ Poświętne.

Poświętne

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 2 km na płn-wsch. od Dominowa, ok. 60 mieszk. Droga lokalna do →Giecza i→Orzeszkowa. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m, w odległości ok. 1 km na płn-wsch. góra →Górzno, ok. 0,6 km na płn. autostrada A-2.

Potachy

osada

Osada w gm. →Zaniemyśl, w sąsiedztwie wału przeciwpowodziowego Warty, ok. 7 km na płd-wsch. od Zaniemyśla, lokalna droga z →Kępy Wlk.

Pradolina Warciańsko-Odrzańska

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, makroregionu o numerze indeksowym 315.6, jednego z sześciu makroregionów na terytorium Polski wchodzących w skład podprowincji "Pojezierza Południowobałtyckie". Na terenie makroregionu leży środkowa część powiatu średzkiego, w przebiegu →Warty (pł. część gm. →Nowe Miasto oraz płd. cześci gm. →Krzykosy i gm. →Zaniemyśl).

Przykuty

nie istniejące

Dawna nazwa wsi →Janowo

Przymiarki

osada

Osada w gm. →Krzykosy, ok 1,6 km na płn. od Solca, przy lokalnej drodze do Sulęcinka, w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań.

Przymus

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, ok. 2 km na płd-zach. od →Słupi Wlk, tuż przy płd. granicy gminy, lokalna droga ze Słupi Wlk. do →Zaniemyśla.

Pustułka

osada

Osada w gm. Środa Wlkp, ok. 8 km na wsch. od Środy, droga powiatowa do Miłosławia, drogi lokalne do Brzezia i Czarnego Piątkowa.

Raczyńskie Jezioro

jezioro

Jedno z większych wśród 9 jezior w →Rynnie jezior Kórnicko-Zaniemyskich, w gm. →Zaniemyśl. Pow.105 ha, gł. 5,8m. W północnej części jeziora →Wyspa Edwarda. Z jeziora wypływa rz. →Kamionka, która wpływa kolejno do pozostałych jezior →Rynny Jezior Kórnicko-Zaniemyskich

Radliniec

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 6 km na płd-wsch. od Nowego Miasta, tuż przy płd-wsch. granicy powiatu, ok 100 mieszk., cmentarz poewangelicki, lokalna drogi z →Klęki do Radlina i z Mieszkowa do →Dębna, wieś położona pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienia 102 m n.p.m

Ramutki

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp,  ok. 6 km na płd. od Środy, tuż przy płd. granicy powiatu, lokalna droga do →Marianowa Brodowskiego i →Nadziejewa. Ok. 0,2 km na płd. od osady rz.  →Moskawa.

Rogusko

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 3 km na płn-zach. od Nowego Miasta, ok 80 mieszk., droga krajowa nr 11/15, most drogowy na →Warcie. Pierwsza wzmianka z 1357r. Dwór z poł. XIXw z dachem naczółkowym.

Romanowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na płn. od Środy, ok. 100 mieszk. Droga boczna od drogi powiatowej do Kostrzyna.

Rowce

wieś

Nieistniejąca wieś na zach. od wsi →Murzynowo Kościelne, inne nazwy →Ostrówka, →Suchy.

Rów Topolski

rzeka

Niewielki ciek wodny, na płn-zach. od Środy Wlkp spełniający w średniowieczu zasadniczą rolę w systemie fosowym miasta, źródła w okolicach ulic Dolnej i Jażdżewskiego. Pod Jarosławcem niewielki zalew retencyjny. Ujście do Strugi Średzkiej na wysokości Koszut. Ciek zanikający.

Równina Wrzesińska

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, mezoregionu o numerze indeksowym 315.56, jednego z  mezoregionów wchodzących w skład makroregionu →Pojezierze Wielkopolskie. Na terenie mezoregionu leży północna część powiatu średzkiego.

Rumiejki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, tuż przy płn-zach. granicy powiatu, lokalna droga ze →Szlachcina do →Tadeuszewa, ok. 80 mieszk. Do 1979 roku na zach. od wsi biegła linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Rumiejki. Dwór z XIXw, przebudowany w 1936r i po 1945r.

Rumiejki, uroczysko

uroczysko

Nazwa niewielkiego uroczyska leśnego, w gm. Środa Wlkp, ok. 0,4 km na płn. od wsi →Rumiejki

Rusiborek

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 3,8 km na płd-wsch. od Dominowa, lokalne drogi do →Rusiborza, →Zberek i →Połażejewa, ok. 80 mieszk, tuż przy płd. granicy gminy.

Rusiborek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Dominowo,  ok. 3,8 km na płd-wsch. wsi Rusiborek, droga boczna od drogi wojewódzkiej nr 432.

Rusibórz

wieś

Wieś w gm →Dominowo,  ok. 3 km na płd-wsch. od Dominowa, ok. 190 mieszk. Drogi lokalne do →Ulejna, →Połażejewa, →Giecza i →Zberek. Piętrowy, kryty łamanym dachem dwór – willa z pocz. XX wieku. Do 1973 roku na płd. od wsi istniała linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole z Połażejewa do Mystek (rok budowy: 1910) ze stacją Rusibórz i bocznicą do folwarku. Parterowy o cechach klasycystycznych, zbudowany dla Plucińskich na pocz. XX wieku (prawdopodobnie przebudowa starego założenia). 

Ruszkowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,6 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, rozproszona zabudowa wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 432, ok. 100 mieszk.

Rynna jezior kórnicko-zaniemyskich

jednostka fizyczno - geograficzna

Twór polodowcowy, w dolinie przebieg rz. →Głuszynka. W rynnie 9 jezior: Raczyńskie (pow. 102ha, gł. 5,8m), Łękno (26ha, gł. 5,0m), Mł. Jeziory (44ha, gł. 16,3m), Wlk. Jeziory (66ha, gł. 5,4m), Bnińskie (250ha, gł. 8,5m), Kórnickie (82ha, gł. 6,0m), Skrzynki (92ha, gł. 6,5m), Skrzynki Mł. (17ha, gł. 8,0,), Borówieckie (ok. 13ha gł. 0,6m).

Sabaszczewo

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 7 km na płd-wsch. od Dominowa, tuż przy wsch. granicy powiatu. Lokalne drogi do →Murzynowa Kościelnego, →Chociczy (2) i →Połażejewa, ok. 70 mieszk. Ok. 0,8 km na płd-wsch od wsi rzeka→Wielka.

Skłoków

osada

Nieistniejąca już dziś osada o charakterze służebnym, lokalizowana przy przeprawie przez Moskawę, ok 0,2-0,3km na płd. od grodu w Gieczu. →Grodziszczko.

Skoraczew

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  10 km na płd-wsch. od Nowego Miasta, tuż przy płd-zach granicy powiatu, ok 150 mieszk., w pobliżu linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu, przez wieś przechodzi lokalna droga z →Kruczyna do Panienki (powiat jarociński) i Chwałkowa Kościelnego (powiat śremski). Ostatnie gospodarstwo przy drodze do Panienki (przy skrzyżowaniu z drogą Panienka - Chwałkowo Kościelne) jest najdalej na południe położonym zabudowaniem powiatu, Nazwa wsi od nazwiska Skoracz. Pierwsza wzmianka z 1397r. Parterowy dwór z końca XIXw i dobudowany do niego w latach 30-tych XXw eklektyczny pałac z dachem naczółkowym, zabudowania pofolwarczne z 2 poł. XIXw, wieś położona pow. 100 m n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), przy drodze do Chwałkowa Kościelnego (powiat śremski) wiatrak.

Słupia Mała

wieś

Nieistniejąca dziś wieś w pobliżu →Słupi Wielkiej w →gm. Środa. Obecnie na jej terenie znajduje się COBORiU.

Słupia Wielka

wieś

Duża wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3 km na płd-zach. od Środy Wlkp, lokalna droga z →Koszut do →Zaniemyśla i →Pętkowa, ok. 660 mieszk., stacja kolei wąskotorowej linii Środa Wlkp - Zaniemyśl (rok budowy: 1910), dwór piętrowy, z dwoma bocznymi ryzalitami w elewacji frontowej. Zbudowany ok. 1880r. Pomiędzy ryzalitami ganek z kolumnami dźwigającymi taras, siedziba Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych. Na terenie ośrodka istniała do końca XVIIIw wieś Słupia Mała

Solec

wieś

Duża wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 3 km na zach. od Krzykos, ok 600 mieszk, neoromański kościół pw. św. Katarzyny z lat 1906-08, cmentarz z kaplicą, stacja kolejowa na linii Kluczbork - Poznań, na płd. od wsi 10 przęsłowy kolejowy most kratownicowy nad →Wartą. Lokalna droga z Orzechowa do →Zaniemyśla i →Środy Wlkp

Spora

rzeka

Dawna nazwa →Strugi  Średzkiej

Staniszewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8,5 km na płn. od Środy Wlkp, ok. 1 km na zach. od drogi powiatowej ze Środy do Kostrzyna, tuż przy zach. granicy gminy, drogi lokalne do Markowic i →Pławiec, ok. 20 mieszk, do 1979 roku na płd. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy 1902) ze stacją Staniszewo oraz bocznica do Pławiec.

Starkówiec Piątkowski

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 9 km na wsch. od Środy, ok. 160 mieszk, lokalne drogi do →Miłosławia, →Szlachcina i →Czarnego Piątkowa, cmentarz poewangelicki.

Starkówiec Piątkowski, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 2 km na płd. od wsi →Starkówiec Piątkowski, na płd. od drogi krajowej nr 15, tuż przy wsch. granicy powiatu.

Stramnice

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 8 km na płd od →Nowego Miasta, tuż przy płd. granicy powiatu, ok. 160 mieszk., w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań oraz linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu, lokalna droga →Szypłów - →Wolica Pusta. Wieś położona pow. 100 m n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienie 105 m n.p.m przy drodze do przysiółka Stramnice.

Stramnice, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw ok. 0,5-1 km na płd. od wsi →Stramnice przy lokalnej drodze ze wsi Stramnice do Osieku (pow. jarociński), położony pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienia 105 m n.p.m, w pobliżu linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu.

Struga Średzka

rzeka

Rzeka, dł. ok. 18 km, źródła w okolicy Tulec, ujście na płd-wsch od →Środy Wlkp. Ok. 3 km  przed ujściem wokół jej biegu i kilku zbiorników wodnych Obszar Chronionego Krajobrazu →Bagna Średzkie. Dawna nazwa: Spora

Strzeszki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 4,2 km na płn. od Środy, tuż przy płd. granicy gminy, ok. 0,3 km na zach. od drogi wojewódzkiej nr 432. Do 1973 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl z Annopola do Czarnotek (rok budowy 1925) ze stacją Strzeżki. Neoklasycystyczny dwór z poł XIX w. Zbudowany dla Stablewskich.

Strzyżowiec

rzeka

Nieistniejący ciek wodny w pobliżu wsi →Murzynowo Kościelne, prawy dopływ rz. →Wielka

Suchy

wieś

Nieistniejąca wieś na zach. od wsi →Murzynowo Kościelne, inne nazwy →Rowce, →Ostrówka.

Sulęcin

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 4,2 km na zach. od Krzykos, ok 480 mieszk, tuż przy Warcie stanowiącej na tym odcinku płd. granicę powiatu, lokalna droga z →Solca do →Środy Wlkp i →Zaniemyśla, w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań. Dwór z pocz. XXw.

Sulęcin, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok. 1,8 km na płn. od wsi →Sulęcin, przy lokalnej drodze do →Środy Wlkp.

Sulęcinek

wieś

Duża wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 5 km na płn-zach. od Krzykos, ok 1,3 tys. mieszk., lokalne drogi do →Solca, →Murzynowa Leśnego, →Zaniemyśla i →Środy, stacja kolejowa na linii Kluczbork - Poznań, zabudowa rozproszona wzdłuż kilku dróg o charakterze lokalnym Dwór z l.20-30 XXw, obecnie poczta

Sulęcinek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok. 1 km na płn-wsch. od wsi →Sulęcinek, w pobliżu lokalnej drogi do →Murzynowa Leśnego. Na płn. od przysiółka rzeczka →Miłosławka

Sulęcinek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok. 1 km na wsch. od wsi →Sulęcinek, wzdłuż lokalnej drogi do →Murzynowca Leśnego.

Sulęcinek, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Krzykosy, ok. 1 km na płd. od wsi →Sulęcinek, przy lokalnej drodze do →Solca.

Szczytowice

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś w →gm. Środa w okolicy →Zdziechowic

Szlachcin

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 6 km na wsch. od Środy, droga powiatowa do Miłosławia, ok. 390 mieszk, drogi lokalne do →Brodowa, →Chociczy (2), Rumiejek i →Połażejewa. Dwór eklektyczny z formami renesansowymi i klasycystycznymi z pocz. XIX wieku (gruntownie przebudowany w 1899 roku), zbudowany pierwotnie dla Szczanieckich, przebudowany dla Stablewskich. Kamienny most drogowy na →Bardziance – zabytek techniki drogowej. Do 1979 roku na zach. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole ze stacją Szlachcin.

Szlachcin Huby

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na płn-wsch. od →Szlachcina, lokalna droga z →Pierzchna do →Winnej Góry. Ok. 0,8km na płd. od osady →Moskawa.

Szrapki

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 1,8 km na płd. od Dominowa. Zabudowa wzdłuż lokalnej drogi do Dominowa.

Szypłów

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 8 km na płd. od Nowego Miasta, tuż przy płd. granicy powiatu, ok. 250 mieszk., w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań oraz linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu, Wieś znana od 1397r. Pałac z końca XVIIIw, przebudowany w poł. XIXw i ponownie w końcu stulecia. lokalna droga →Chwalęcin - Mieszków, wieś położona pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienia 105 m n.p.m.

Szypłów, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw, ok. 0,5-1 km na płd. od wsi →Szypłów przy lokalnej drodze do Mieszkowa, położony pow. 100 m.n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), lokalne wzniesienia 105 m n.p.m, w pobliżu linia kolejowa Mieszków - Czempiń (nieczynna) biegnąca fragmentami na terenie powiatu.

Szywra

rzeka

→Miłosławka.

Ściganka

uroczysko

Nazwa niewielkiego uroczyska leśnego, w gm. →Środa Wlkp, ok. 1,4 km na płd. od →Chociczy.

Śnieciska

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 6 km na płn. od Zaniemyśla, droga lokalna z Zaniemyśla do →Słupi Wlk., Pierwsza wzmianka z 1257r, dawna właśność biskupów gnieźnieńskich, ok. 450 mieszk., stacja i most żelbetowy na linii kolei wąskotorowej Środa Wlkp - Zaniemyśl (rok budowy 1910), drewniany, zrębowy kościół pw. św. Marcina.  Dwór z 1 poł. XIX, przekształcony w 2 poł XXw.

Świączyń

uroczysko

Nazwa uroczyska w gm. →Nowe Miasto kompleksu leśnego występującego na południe od wsi Świączyń (pow. Śrem, gm. Książ Wlkp).

Świętomierz

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto, ok 9 km na płd-zach. od Nowego Miasta, ok.  80 mieszk., luźna zabudowa wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 436.

Tadeuszewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, rozproszona zabudowa wzdłuż drogi wojewódzkiej nr 432, ok. 80 mieszk.

Teresa

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 4 km na płd. od Nowego Miasta, ok 270 mieszk., w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań, lokalna droga z →Klęki do →Szypłowa. Dawny folwark założony przez Hermanna Kennemanna z →Klęki, współtwórcy HAKATY. Pierwotna nazwa Theresia.

Tokarów

osada

Osada w gm. →Nowe Miasto, 8,3 km na płd. od Nowego Miasta, przy lokalnej drodze z →Chromca do Mieszkowa.

Topola

wieś

wieś w →gm. Środa, ok 2,5 km na płn-zach od granic miasta, dawna posiadłość kościelna. Dawna nazwa wsi: →Komorniki. Dwór z 2 poł. XIXw, przebudowany ok. 1900r

Trzebisławki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na zach. od Środy, ok. 180 mieszk, tuż przy zach. granicy powiatu, drogi lokalne do Kromolic i →Koszut. Dwór z l. 1900-1901

Trzebisławki, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 2 km na płn-wsch. od wsi →Trzebisławki, przy lokalnej drodze z →Koszut do Kromolic.

Trzebisławki, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 1,8 km na wsch. od wsi →Trzebisławki, przy drodze lokalnej do →Brzezin.

Trzebisławki, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 3,8 km na płn-wsch. od wsi →Trzebisławki, przy linii kolejowej Kluczbork-Poznań.

Turek

łąka

Nazwa łąki w gm. →Środa Wlkp, ok. 1 km na płd-zach. od Bieganowa, tuż przy zach. granicy powiatu.

Ulejno

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 5,4 km na płn-wsch. od Środy Wlkp, drogi lokalne z →Mącznik, →Tadeuszewa i →Połażejewa , ok. 90 mieszk. Dawna nazwa →Wielichowo. Dwór piętrowy z mansardowym dachem i wyniesionym balkonowym tarasem w poziomie piętra wsparty czterema prostymi kolumnami, zbudowany na przełomie XIX i XX wieku dla niemieckiej rodziny Sarrazinów. Do 1979 roku na płd. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902) ze stacją Ulejno.

Uleśnica

rzeka

Nieistniejący ciek wodny w pobliżu wsi →Murzynowo Kościelne, prawy dopływ rz. →Wielka

Urniszewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3 km na zach. od Środy, ok 0,4 km na płn. od drogi powiatowej do Swarzędza.

Urniszewo, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Środa Wlkp, ok 3,2 km na płn-zach. od Środy, ok. 1 km na płn. od wsi →Urniszewo, lokalna droga do →Zielniczek.

Uroczysko św. Józefa

uroczysko

Uroczysko w gm. Zaniemyśl, ok 2 km na płd-zach. od wsi Jeziory Wielkie, w kompleksie leśnym Lasów Kórnicko-zaniemyskich.

Utrata

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 4,5 km na płd-zach. od Nowego Miasta, przylegająca do →Chociczy, ok. 250 mieszk., droga wojewódzka nr 436, stacja kolejowa Chocicza na linii Kluczbork - Poznań

Utrata, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Nowe Miasto, składający się z kilku gospodarstw ok. 1 km na płd-wsch. od wsi →Utrata, w pobliżu linia kolejowa Kluczbork - Poznań.

Wał Żerkowski

jednostka fizyczno - geograficzna

Nazwa jednostki podziału fizycznogeograficznego terenu, mezoregionu o numerze indeksowym 315.64, jednego z  mezoregionów wchodzących w skład makroregionu →Pojezierze Leszczyńskie. Na terenie mezoregionu leży południowa część powiatu średzkiego.

Warta

rzeka

Rzeka, najdłuższy dopływ Odry, dł. 808 km, pow. dorzecza 54529 km2. Źródła w Kromołowie (dzielnicy Zawiercia, 384 m n.p.m.), ujście w Kostrzyniu (12 m n.p.m.). W rejonie Czeszewa i ujścia →Lutyni skupisko lasów grądowo-łęgowych stanowiących dawną pozostałość Puszczy Pyzdrskiej, jedno z najcenniejszych tego typu stanowisk na kontynencie europejskim (→Żerkowsko-Czeszewski Park Krajobrazowy). Na wys. wsi Kępa Mała ujście →Moskawy. Rzeka Warta stanowi również granice gmin Nowe Miasto i →Krzykosy.

Wielichowo

nie istniejące

→Ulejno

Wielka

rzeka

Rzeka, lewy dopływ Moskawy, dł. ok 24 km, źródła w okolicach Wrześni, ujście ok. 0,8 km na płd. od →Pierzchna. Zwana także →Bardzianką lub →Wielkim Rowem, W →Szlachcinie most kamienny na drodze powiatowej do Miłosławia; zabytek techniki drogowej.

Wielki Bór

uroczysko

Nazwa uroczyska, kompleksu leśnego występującego ok. 2-3 km na płn. od wsi →Radliniec, wzdłuż drogi do →Klęki. W drzewostanie przeważa sosna i daglezja.

Wielki Rów

rzeka

→Wielka

Wiktorowo

osada

niewielka osada w gm. →Krzykosy, ok 0,2 km na wsch. od wsi →Witowo, wzdłuż lokalnej drogi z →Solca do Orzechowa (pow. wrzesiński).

Winna

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 5 km na płn-zach. od Zaniemyśla, droga lokalna Śnieciska - Kórnik, ok. 60 mieszk., w centrum wsi lokalne wzniesienie 89 m n.p.m.

Winna Góra

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 10 km na wsch. od Środy, tuż przy wsch. granicy powiatu, droga powiatowa do Miłosławia, ok. 390 mieszk, drogi lokalne do →Chociczy (2) i Białego Piątkowa. Pałac w stylu polskim z 1910 roku wzniesiony dla Henryka Mańkowskiego (wnuka J. H. Dąbrowskiego) na miejscu klasycystycznego pałacu Czartoryskich – donacji (wraz z całym kluczem majątków) Napoleona Bonaparte dla wodza legionów. W części centralnej czterokolumnowy portyk wysunięty przed front. Dach łamany. Kościół barokowy pw. św. Michała Archanioła z kaplicą grobową wodza legionów. 

Wiosna

osada

Osada śródleśna w gm. →Krzykosy, tuż przy płn. granicy powiatu, ok. 5,9 km na płn-wsch. od Krzykos, lokalne drogi leśne.

Witowo

wieś

Wieś w gm. →Krzykosy,  ok. 3,5 km na wsch. od Krzykos, ok 460 mieszk,lokalna droga z →Solca do Orzechowa. Tuż pod wsią swe źródła ma niewielka rzeczka →Baba uchodząca do →Warty pod →Krzykosami.

Włostowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 2 km na płd-wsch. od Środy, droga krajowa nr 11, ok. 50 mieszk, Ok. 0,8 km na płn-wsch. od wsi rz.→Moskawa.

Wolica Kozia

wieś

Wieś w gm. Nowe Miasto,  ok. 2 km na zach. od →Nowego Miasta, przy lokalnej drodze do →Dębna, ok 200 mieszk.

Wolica Nowa

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 3,5 km na wsch. od Nowego Miasta, ok 200 mieszk., przy lokalnej drodze →Klęka - Żerków. Dawny folwark założony przez Hermanna Kennemanna z →Klęki, współtwórcy HAKATY. Pierwotna nazwa Waldhof.

Wolica Pusta

wieś

Wieś w gm. →Nowe Miasto,  ok. 6 km na płd. od Nowego Miasta, tuż przy płd. granicy powiatu, ok. 450 mieszk. droga krajowa nr 11/15. Pierwsza wzmianka w 1290r (Volycza). wieś położona pow. 100 m n.p.m. (wpływ Wału Żerkowskiego), na płd od wsi pasmo wzniesień →Góry Mieszkowskie. Pierwsza wzmianka w 1290r. Volycza. Części wsi znajduje się w powiecie jarocińskim, cmentarz poewangelicki.

Wygoda

nie istniejące

Folwark, osada na prawym brzegu Warty, w gm. →Nowe Miasto, na jej terasie zalewowej, ok 2,2 km od Orzechowa, przy lokalnej drodze z →Pięczkowa do przeprawy w →Dębnie. Dziś ruina.

Wygranka

osada

Śródleśna osada w gm. →Krzykosy, ok 3,8 km na płn. od →Pięczkowa, przy lokalnej drodze z →Pięczkowa do →Murzynówka, tuż przy zach. granicy powiatu, na płd. skraju dużego kompleksu leśnego znajdującego się w powiecie wrzesińskim, w gm. Miłosław.

Wysławice

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 4,2 km na płn-zach. od Dominowa, Droga lokalna do Gułtów. Wieś położona na wys. pow. 100 m n.p.m. Ok. 0,2 km na zach. od ostatnich zabudowań wsi punkt wysokościowy 104 m n.p.m.

Wyspa Edwarda

wyspa

wyspa na Jeziorze Raczyńskim, (wcześniejsza nazwa Grunt) w gm. →Zaniemyśl o pow. 3 ha. W latach 1815-1845 wyspa należała do Edwarda hr. Raczyńskiego, który zbudował tutaj modrzewiowy dom  w stylu szwajcarskim. Na wyspie ok. 60 dębów (w tym 17 pomników przyrody), przeprawa promowa.

Wyszakowo

wieś

Duża wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 5 km na płn-wsch. od Zaniemyśla, ok. 60 mieszk. Pierwsza wzmianka w 1257r. Niewielki dwór parterowy z piętrem w części centralnej, zbudowany w latach 60 XIX stulecia dla Karczewskich oraz dobudowaną częścią piętrową dla właścicieli niemieckich na przełomie wieków, spichrz z XIXw., obelisk ku czci Franciszka Unruga, powstańca Wielkopolskiego, współorganizatora AK w Wielkopolsce. Droga lokalna z →Brzostka. Do 1973 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl z →Annopola do →Czarnotek (rok budowy 1925) ze stacją Wyszakowo.

Wyszakowskie Huby

osada

Osada w gm. →Zaniemyśl, ok. 0,4 km na płn. od →Wyszakowa, lokalna droga do →Brzostkowa.

Wzgórze Ludgardy

góra

→ Górzno.

Zabłocie

nie istniejące

Nieistniejąca dziś wieś nad →Strugą Średzką na płd. od →Marcelina w →gw. Środa

Zagaj

osada

Osada w gm. →Środa Wlkp, tuż przy zach. granicy gminy, ok. 1 km na płn. od wsi →Pławce

Zaniemyśl

wieś

Duża wieś gm. w pow. →średzkim, ok. 12 na płd od →Środy Wlkp, 2,3 tys. mieszk, pomiędzy Jeziorami →Raczyńskim i →Łękno, jako miasto lokowane istniało w latach 1742-1934, neogotycki kościół pw. św. Wawrzyńca z lat 1840-42.  Przy kościele nagrobek Edwarda hr. Raczyńskiego, neoromański, poewangelicki kościół pw. Niepokalanego Serca NMP, →Wyspa Edwarda na Jeziorze Raczyńskim z domem w stylu szwajcarskim, dawna posiadłość Edwarda hr. Raczyńskiego, stacja końcowa linii wąskotorowej Środa-Zaniemyśl (rok budowy 1910). Południowa część wsi nosiła dawniej nazwę →Niezamyśl. Wieś o charakterze letniskowym. Droga wojewódzka nr 432, droga lokalna z Kórnika do →Sulęcinka.

Zberki

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 6 km na płd-wsch. od Dominowa, przy drodze wojewódzkiej nr 432, ok. 230 mieszk. Do 1973 roku istniała tutaj linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole z →Połażejewa do →Mystek (rok budowy: 1910) ze stacją Zberki. parterowy, z końca XIX wieku, rozbudowany w 1910 roku do piętra, kryty dachem mansardowym. Zbudowany dla niemieckiej rodziny Scherów. 

Zberki Huby

wieś

Wieś w gm. →Dominowo,  ok. 8 km na wsch. od Dominowa i ok. 1,8 km na wsch. od wsi →Zberki. Drogi lokalne do →Murzynowa Kościelnego i drogi wojewódzkiej nr 432.

Zbójecka Góra

grodzisko

grodzisko pierścieniowate w gm. →Krzykosy, ok 0,2 km na płd. od leśniczówki →Brzozowiec

Zdziechowice

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 8,5 km na płn. od Środy Wlkp, ok. 1 km na wsch. od drogi powiatowej ze Środy do Kostrzyna, tuż przy płn. granicy gminy, drogi lokalne do →Chłapowa i →Bagrowa, ok. 150 mieszk, do 1979 roku na płd. od wsi istniała linia kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy 1902) ze stacją Zdziechowice.

Zielniczki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,6 km na płn. od Środy Wlkp, droga lokalna z →Zielnik.

Zielniki

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 3,6 km na płn. od Środy Wlkp, droga ze Środy do Kostrzyna ok. 140 mieszk. Dwór z k. XIXw, przebudowany w l.20 XXw

Złodziejewo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 9 km na wsch. od Środy, przy drodze krajowej nr 15, tuż przy wsch. granicy powiatu.

Złomiszewo

wieś

Nieistniejąca wieś pomiędzy wsiami →Murzynowo Kościelne, →Połażejewo, →Zberki, →Kopaszyce

Zmysłowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 7 km na płn-zach. od Środy, tuż przy płn-zach. granicy powiatu, ok. 20 mieszk, lokalna droga z Bieganowa do Markowic.

Zofiówka

uroczysko

Nazwa uroczyska w kompleksie Lasów Kórnicko - Zaniemyskich, ok. 2,5 km na płd-wsch. od →Zaniemyśla, tuż przy płd-zach. granicy powiatu.

Zwola

leśniczówka, gajówka

Nazwa gajówki w gm. →Zaniemyśl, ok. 4,5 km na płd. od Zaniemyśla, w kompleksie leśnym, na płn. od →Łysej Góry (1).

Zwola

wieś

Wieś w gm. →Zaniemyśl,  ok. 1 km na płd. od Zaniemyśla, po płd. stronie →Jeziora Raczyńskiego, ok. 140 mieszk, lokalne drogi do →Dąbrowy i →Majdan.

Zwola, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl, ok. 2 km na płd-wsch. od wsi →Zwola, na płd. krańcu →Jeziora Raczyńskiego, w terenie zalesionym, lokalna droga ze Zwoli.

Zwola, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm.→Zaniemyśl, ok. 3 km na płd-wsch. od wsi →Zwola, w terenie zalesionym, lokalna droga ze Zwoli nad Wartę.

Zwola, przysiółek

przysiółek

Przysiółek w gm. →Zaniemyśl, ok. 5 km na płd. od wsi →Zwola, w terenie zalesionym, po południowej stronie →Łysej Góry, w bezpośrednim sasiedztwie wału przeciwpowodziowego na Warcie, lokalna droga do wsi Zwola, Kępa Mała i →Kotowo.

Źrenica

rzeka

Dawna nazwa →Moskawy.

Źrenica

wieś

Dawniej wieś, ok. 0,6 km na wsch. od granic miasta →Środa Wlkp (ul. Graniczna, obecnie: Żwirki i Wigury), przy trakcie do Miłosławia. W 1934 roku włączona administracyjnie w obręb miasta. Dawna część klucza majątków →Winej Góry (właśność J.H. Dąbrowskiego), folwark z 2 poł. XIXw, most drogowy na → Moskawie i most żelbetonowy na istniejącej do 1979r. linii kolei wąskotorowej Środa - Kobylepole (rok budowy: 1902).

Żabikowo

wieś

Wieś w gm. →Środa Wlkp,  ok. 2 km na zach. od Środy, przy drodze krajowej nr 11, ok. 110 mieszk, ok. 0,2 km na płn. od wsi →Struga Średzka. Do 1975 przez wieś przechodziła linia boczna kolei wąskotorowej Środa - Zaniemyśl ze →Słupi Wlk. do →Jaszkowa (rok budowy 1910) ze stacją Żabikowo. Dwór z k. XIXw, przebudowany po 1945r.

Żeleźnica

rzeka

→Wielka

Żerkowsko-Czeszewski Park Krajobrazowy

obszar chroniony

Park Krajobrazowy, ok. 14 km na płd-wsch. od Środy Wlkp, w zakolu Warty, przy ujściu Lutyni. Utworzony 17 października 1994, obejmuje teren o dużych wartościach przyrodniczych i kulturowych. Leży w granicach powiatów średzkiego (gm. Nowe Miasto), jarocińskiego (gm. Żerków) i wrzesińskiego (gm. Miłosław). Obejmuje 15 640 ha, z czego 6129 ha to lasy. Na terenie Parku znajdują się obecnie trzy rezerwaty przyrody w tym dwa florystyczne (Dwunastak i Czeszewski Las) i faunistyczny (→Dębno). Na terenie parku znajduje się pałac Gorzeńskich w Śmiełowie w którym w 1832r. bywał A. Mickiewicz.

Żydowskie Góry

góra

Wzniesienie 102 m n.p.m, w gm. Nowe Miasto, ok. 200m od drogi →Klęka - →Rogusko, przechodzącej przez →Komorze Nowomiejskie. Do 1939 roku istniał tutaj cmentarz żydowski - kirkut.

Żydowskie Góry

góra

lokalne wzniesienia (80 m n.p.m.) w kompleksie leśnym Lasów Kórnicko-Zaniemyskich, w gm. Zaniemyśl, ok 2,3 km na płd-zach. od wsi Jeziory Wielkie



Słownik geograficzny powiatu powiatu PDF >>
Obiekty ziemi średzkiej - mapa >>       (legenda>>)
W edycji słownika korzystaliśmy z:
pr. zbior. "Słownik krajoznawczy Wielkopolski", Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1992

arkusze map Głównego Geodety Kraju 1:50000; N-33-143-D Nowe Miasto, N-33-143-B Środa Wielkopolska, N-33-143-A Kórnik, N-33-143-C Śrem, N-33-144-C Żerków Mapa topograficzna Polski, Oddział Topograficzny Sztabu Generalnego WP, 1:100000, ark: N-33-143/144 Śrem, N33-131/132 Gniezno
Mapa "Powiat średzki wielkopolski. Mapa turystyczna", 1:70000, wyd. TopMapa, Poznań 2006
M. J. Januszkiewicz, A. Pleskaczyński, "Księga Rozmaitości Wielkopolskich", WBPiCAK, Poznań 2006,

J. SobczakZwiedzamy Ziemię Średzką”, Średzkie Towarzystwo Kulturalne, Środa Wlkp. 2000
J. Sobczak
Zaniemyśl i okolice”, Zarząd Gminy Zaniemyśl, Zaniemyśl 2001
P. Anders, E. Czarny, A. Kostołowski, J. Wilczyński
Żerków i Nowe Miasto n. Wartą”, WBP, Poznań 1997
R. Brykowski
Wielkopolskie kościoły drewniane”, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 2001,
M. Libicki, P. Libicki
"Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce", Rebis, Poznań 2003

CR
©MB 10.2007
ost. zm. 09.2015

ds1s_a ds2 ds1s_c