Pamięć miasta

Kościoły w powiecie średzkim znajdujące się w rejestrze zabytków >>
Kościoły drewniane w powiecie średzkim i okolicy >>
Cmentarz średzki >>
Pomniki i tablice na terenie miasta >>

Ochrona zabytków, czyli dóbr kultury uznanych prawnie za godne ochrony prawnej ze względu na swoje wartości historyczne, estetyczne, tradycję czy konotacje kulturowe nieodłącznie musi być kojarzona ze słowem dziedzictwo. Intencjonalne rozumienie słowa "ochrona", w całym spektrum działań stojących na straży spuścizny kulturowej, zawiera w sobie przekonanie o potrzebie zachowania tych dóbr dum mundus durat, czyli jak długo będzie istniał świat. Stąd najkrócej rzecz ujmując, ludzkość jako gatunek powzięła kulturę oraz potrzebę podzielenia się jej wytworami z kolejnymi pokoleniami. Warto dodać, że od zarania dziejów potrzebę ochrony nie specjalnie odnoszono tylko do dóbr kultury. Świat przyrody, świat zastany również podlegał obostrzeniom prawnym i administracyjnym Już w starożytności zauważono, że niektóre elementy przyrody wymagają (ze względów religijnych czy ekonomicznych) szczególnego miejsca w świadomości, wymagają ochrony. Chroniono więc, ze względów religijnych głazy, strumienie, gaje i pojedyncze drzewa. Można dziś uznać Świętego Wojciecha za jednego z pierwszych w naszej historii ukaranych za naruszenie terenu chronionego – świętego gaju. W 1100 r. p. n. e. jeden z panujących chińskiej dynastii Shang wydał dekret o ochronie niektórych gatunków drzew i gospodarce leśnej. W średniowieczu ukształtował się system regaliów; działów gospodarki „należących” do panującego. W ochronie swych dóbr władcy wydawali więc prawa. Były więc prawa chroniące bobry Bolesława Chrobrego i tury Bolesława Kędzierzawego. Te ostatnie, mimo ochrony potwierdzanej przez kolejnych władców, zostały ostatecznie wytrzebione w Polsce (i na świecie) w 1627 roku (Puszcza Jaktorowska k. Sochaczewa). Jagiełło chronił dzikie konie, żubry, łosie, tury i cisy, zaś Zygmunt I Stary  -  bobry, łabędzie i sokoły. Przedostatni z Jagiellonów, prócz ochrony gatunkowej, zabraniał ponadto polowań w Puszczy Białowieskiej, która stać się miała rezerwuarem zwierzyny zastrzeżonej dla panującego.

Rejestr zabytków powiatu średzkiego

Kolegiata

Ochronę nad dobrami kultury roztaczali starożytni władcy Chiny, Cesarstwa Rzymskiego, średniowieczni władcy Europy i papieże doby renesansu. Szczególnie zainteresowanie „pamiątkami przeszłości”, jak nazywano zabytki, wzrosło wraz z odkryciem Pompejów (1731) i napoleońską wyprawą do Egiptu (1798-1801). Wiek XIX umacniał ochronę prawną (pierwsze nowoczesne rozwiązania prawne w postaci rozporządzeń i ustaw) i wzmagał zainteresowanie zabytkami po kolejnych ważnych odkryciach Heinricha Schliemanna: Troi (1873) i Mykken (1874). Nie mniej zagadnienia ochrony dóbr kultury i przyrody ścisłe się przenikały. Dotyczyło to w szczególności mechanizmów prawnych regulujących obydwie gałęzie dziedzictwa.  Np. Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury ogłoszony już 8 listopada 1918 roku uznawał część obiektów przyrodniczych za zabytki. Takim samym terminem posługiwała się pierwsza ustawa z 1934 roku o ochronie przyrody („zabytki przyrody”). W trakcie prac nad ustawą podejmowano dyskusje, czy powinna ona także regulować zagadnienia ochrony pomni­ków sztuki i kultury

XVIII wieczne domki senatorskie i gorująca nad nimi Kolegiata. "Pamiątki przeszłości" Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w której prawo stanowił abrac szlachecka na sejmikach ziemskich.

Botanik i biolog, autorytet w dziedzinie ochrony przy­rody, profesor Uniwersytetu Poznańskiego Adam Wodziczko, argumentował, że ochrona przyrody jest „nową gałązką na starym pniu ochrony nad zabytkami”. Niewątpliwie do końca lat 60. ustawodawstwo w dziedzinie ochrony przyrody zdążyło się na dobre wyemancypować. Niemniej, w ustawie z 1962 roku o ochronie dóbr kultury, wymieniane są takie obiekty jak rzadkie okazy przyrody żywej lub martwej, jeżeli nie podlegały przepisom o ochronie przyrody. Tymczasem dwa ważne międzynarodowe porozumienia: przedwojenna Karta Ateńska (1931) i powojenna Karta Wenecka (1964) definiowały jednoznacznie tylko ochronę w zakresie spuścizny kulturowej. W listopadzie 1945 roku, w miesiąc po powstaniu ONZ, powołano do życia jej wyspecjalizowaną agencję UNESCO (Organizacja Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury), której głównym działaniem miało być zapobieganie kolejnym kataklizmom dziejowym, łącząc narody wokół zagadnień kultury i współpracy naukowej. To właśnie inicjatywa UNESCO dokonała ponownego połączenia, na poziomie znaczeniowym, ochrony przyrody i zabytków. W 1972 roku w Paryżu uchwalono Konwencję UNESCO o ochronie Światowego Dziedzictwa kulturowego i naturalnego,  Dębno
Jednonawowa gotycka świątynia pw. Wniebowzięcia NMP z l. 1440-47 w Dębnie
k. Nowego Miasta n. Wartą
 powstała z fundacji pochodzącego z Dębna Wincentego Kota, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa.

Giecz która trafnie słowem „dziedzictwo” pozwoliła opisać obydwie gałęzie podlegające ochronie: i zachowane ekosystemy naturalne i dzieła kultury.Tworzona na podstawie Konwencji Lista obiektów światowego dziedzictwa jest jednym z najbardziej znanych artefaktów światowej, pokojowej współpracy w dziedzinie ochrony. Spośród 12 pierwszych wpisów na listę w 1978 roku, dwa dotyczyły obiektów w  Polsce: zespół staromiejski Krakowa i Kopalnia Soli w Wieliczce. Obecnie polska lista  składa się z 16 wpisów, w tym jeden o statusie przyrodniczym (Białowieski Park Narodowy) i 15 kulturowych. Najnowszym wpisem są Krzemionki – pradziejowe kopalnie krzemienia w Krzemionkach Opatowskich wpisane na listę w 2019 (H. Sęk: Obiekty na terenie Polski wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, ŚKK nr 92 i 93). Na wpis oczekują: Młyn papierniczy w Dusznikach-Zdroju, Modernistyczne Śródmieście Gdyni – przykład tworzenia spójnej społeczności, Bukowe lasy o charakterze pierwotnym w Bieszczadzkim Parku Narodowym, Pienińska Dolina Dunajca, Kanał Augustowski oraz Gdańsk – miasto wolności i pamięci.
Piastowskie pallatium w Gieczu. Nigdy nieukończone założenie pałacowe swym rozmachem i technologia zaświadcza, jak duże znaczenie mial Giecz w monarchii wczesnopiastowskiej.

Polska transformacja ustrojowa przyniosła jednak odmienne podejście: ustawę o ochronie przyrody (1991 r.), ciągłość ustawową ochrony środowiska (z 1980 r.) oraz ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 roku (tekst jednolity z marca 2021 r.). Potwierdzono to u progu tysiąclecia nowymi ustawami o ochronie środowiska i przyrody. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  w żaden sposób nie odnosi się do Konwencji Światowego Dziedzictwa UNESCO… Ciekawym doświadczeniem, kompletnie wypaczającym trendy jest kontredans z utworzeniem Narodowego Instytutu Dziedzictwa. W 2002 roku połączono Ośrodek Dokumentacji Zabytków (powst. 1962 r.) i Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, tworząc Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków. Do tej struktury dołączono następnie (2007 r.) Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego i przekształcono w 2011 roku w Narodowy Instytut Dziedzictwa. Taka nazwa struktury mogła by  sugerować, że Instytut zajmuje się całością spraw związanych z dziedzictwem, lecz w istocie zajmuje się tylko dziedzictwem kulturowym. W rezultacie traktowania dziedzictwa wybiórczo popełnia się tak kardynalne błędy jak ten, w przyjętej w 2017 roku przez rząd RP, „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)”, Koszuty
Modrzewiowy, alkierzowy XVIII wieczny dwór w Koszutach jest kwintesencją szlacheckiej Polski. Nie wiele już takich siedzib "panów braci" zostało się w Polsce.

wiatrak koxlak gdzie zapisano ochronę i promocję „dziedzictwa narodowego - wykorzystanie potencjału dziedzictwa dla wzmacniania kapitału społecznego oraz poczucia tożsamości i wspólnoty; inwestycje w dziedzictwo narodowe (dobra kultury, nauki i sztuki, zabytki, rozwój sieci muzeów, wspieranie i promocja dziedzictwa kulturowego wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO”. Zapomniano po prostu, że Konwencja i lista dotyczy zarówno dziedzictwa kulturalnego jak i naturalnego. Dodatkowo NID podaje, że „Na liście Światowego Dziedzictwa znajduje się 16 miejsc (sic!) z terenu Polski. Co stanowi oczywista bzdurę. Bo Konwencja zawiera 16 wpisów z terenu Polski, wśród których są np. rozrzucone na podkarpaciu rzymsko-katolickie kościoły drewniane (jeden wpis) oraz znajdujące się na terenie Polski i Ukrainy 16 cerkwi (jeden wpis!).

W Polsce rozróżnia się świadome działanie na rzecz dobra kulturowego (zabytków) poprzez dwie formy:
  • Prawną ochronę na podstawie wpisu do rejestru zabytków
  • Tworzenie dogodnych form prawnych i administracyjnych umożliwiających opiekę nad zabytkami
Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków z 2003 roku istnieje pięć form ochrony zabytków:
  • wpis do rejestru zabytków;
  • wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa;
  • uznanie za pomnik historii
  • utworzenie parku kulturowego;
  • ustalenie wymogów ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub w decyzji lokalizacyjnej.
Rejestry zabytków (w trzech kategoriach: ruchomy, nieruchomy i archeologiczny) prowadzi Wojewódzki Konserwator Zabytków (szczebel administracji rządowej). Ustawodawca nakłada także obowiązek prowadzenia gminnej ewidencji zabytków, w której nie wszystkie dobra kultury muszą być zabytkami wpisanymi do rejestru zabytków. 
Na przeciwległym biegunie zabytkowych budowli podlegających ochronie są wiatraki. Niegdyś stanowiące pejzaż każdego miasteczka i wsi, dziś te kruche obiekty znikają w zastraszającym tempie, choć nie jeden z nich ma po 150 lat i więcej.

Gminna ewidencja jest więc znacznie rozszerzonym zbiorem dóbr kultury godnych zachowania, konserwacji i ochrony i  agregowana jest w Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków. Obowiązkiem każdej gminy jest także sporządzanie Gminnego Programu Opieki nad zabytkami. Zgodnie z tym dokumentem (opracowany na lata 2020-23) na terenie miasta Środa Wielkopolska znajduje się obecnie 30 obiektów wpisanych do rejestru zabytków. Z terenu wiejskiego gminy rejestr zawiera 40 takich wpisów. W części miejskiej są to: układ urbanistyczny miasta z precyzyjnie wyznaczonymi granicami, czternaście domów, trzy kościoły i kaplice wraz z obiektami towarzyszącymi,  cmentarz z ogrodzeniem i bramami, ratusz, budynek organistówki (przy kolegiacie), plebania (probostwo kolegiackie), wieża ciśnień oraz park krajobrazowy (Źrenica).

UNESCO
Polskie obiekty na liście UNESCO

rejestr zabytków powiatu Kościoły i kaplice Dwory i pałace
Rejestr zabytków powiatu średzkiego. Wykaz kościołów i kaplic z terenu powiatu średzkiego. Wykaz zabytkowych dworów i pałaców z terenu powiatu średzkiego wpisanych do rejestru zabytków.

domy zabytkowe cmentarze stanowiska archeo
Wykaz zabytkowych domów z terenu powiatu średzkiego wpisanych do rejestru zabytków. Wykaz cmentarzy (miejsc grzebalnych) z terenu powiatu średzkiego. Wykaz stanowisk archeologicznych z terenu powiatu średzkiego.

Parki i aleje Krzyze przydrożne i kaplice Inne
Wykaz zabytkowych parków i alei z terenu powiatu średzkiego wpisanych do rejestru zabytków. Wykaz przydrożnych krzyży i kapliczek z terenu powiatu średzkiego. Wykaz innych zabytkowych obiektów z terenu powiatu średzkiego wpisanych do rejestru zabytków.

Kościoły w powiecie średzkim znajdujące się w rejestrze zabytków 

Środa - kolegiata Gotycki kościół pw. Wniebowzięcia NMP, 1423, XVII, XVIII, XIXw,
Środa Wielkopolska

nr rej. 2444/A z 22.12.1932r

Środa - kolegiata

Środa - kolegiata

Kolegiata w Środzie

Środa - pw NSPJ Neogotycki, poewangelicki, obecnie rzymsko - katolicki kościół pw. Najswiętszego Serca Pana Jezusa, 1883-88, Środa Wielkopolska
nr re. 2594/A z 10.06.1996r

Środa - pw NSPJ

Winna Góra Barokowy kościół pw. św. Michała Archanioła, 1766, 1912, Winna Góra
nr rej. 2502/A z 11.12.1953r

Winna Góra

Winna Góra

Wiina Góra

Murzynowo Kościelne Barokowy, drewniano-ceglany, kościół pw. św. Jana Chrzciciela, poł. XVIIIw, 1900,
Murzynowo Kościelne

nr rej. 2439/A z 22.12.1932r

Murzynowo Kościelne

Bagrowo Drewniany kościół pw. św. Katarzyny z 1751r, Bagrowo
nr rej. 2431/A z 22.12.1932r
1

Mączniki Barokowy, drewniany kościół pw. św. Wawrzyńca, 1700r, Mączniki
nr rej. 2438/A z 22.12.1932r

Mączniki

Koszuty Neobarokowy kościół pw. św. Katarzyny i Najświętszego Serca Jezusowego, 1926-30, Koszuty
nr rej. 153/Wlkp/A z 21.01.2004r

Koszuty

Śnieciska Drewniany kościół pw. św. Marcina, 1767, Śnieciska
nr rej. 2443 z 22.12.1932




Śnieciska

Śnieciska
Inskrypcja ciesielska w kruchcie kościoła. "Chwalmy Boga w tej tu Smieci jak w tym ziciu jak po smierci.
Pamientaj Panie na mnie i na me dzieci. Jun Slumski Majster."

Śnieciska

Mądre Neogotycki kościół pw. św. Jadwigi Śląskiej, 1896-97, Mądre
nr rej. 2625/A z 29.08.1997

Mądre

Mądre

Solec Neoromański kościół pw. św. Katarzyny, 1908, Solec
nr rej. 2626/A z 29.08.1997

Solec

Solec

Dębno Gotycki kościół pw. NMP Wniebowziętej, 1447, Dębno
nr rej. 2483/A z 11.03.1931

Dębno

Dębno

Dębno

Nowe Miasto Gotycki kościół pw. Świętej Trójcy, 2 poł. XIV, XVI, XVIIw, Nowe Miasto
nr rej. 2484/A z 14.02.1950

Nowe Miasto

Nowe Miasto

Nowe Miasto n. Wartą

Zaniemyśl Neogotycki kościół pw. św. Wawrzyńca z lat 1840-42, Zaniemyśl
nr rej. 824/A z 3.02.1970

Zaniemyśl

Zaniemyśl

Zaniemyśl













Neogotycki, poewangelicki kościół pw. Niepokalanego Serca NMP, Zaniemyśl

nr rej. 2593/A z 10.06.1996

Kościoły drewniane w powiecie średzkim i okolicy

Najstarszą, powszechnie wykorzystywaną w budownictwie sakralnym była konstrukcja zrębowa, zwana także wieńcową lub blokową. Polegała ona na układaniu poziomo belek (bali, bierwion) i łączeniu ich w narożach za pomocą odpowiednich nacięć (zamków, zaciosów). Zachowane ślady tej konstrukcji datuje się na VIIw. Poziome belki były wtedy nieociosanymi bierwionami, okrąglakami, przeważnie również nieokorowanymi. Od XIIIw. w Wielkopolskim budownictwie pojawił się nowy rodzaj konstrukcji, słupowo – ramowa lub szkieletowa. Jej istotą była rama, usztywniona skośnymi elementami i wypełniona dostępnymi materiałami – gliną z ciętą słomą, plecionką z chrustu zaklejana gliną itd. Ten rodzaj budownictwa dominował głównie w Wielkopolsce północnej i płn. zach. Niewiele później pojawiła się także konstrukcja sumikowo – łątkowa. Charakteryzowała się dwoma zasadniczymi elementami: poziomą belką zwaną sumikiem oraz pionową (narożną lub środkową) wyposażoną w odpowiednie żłobienia (pazy) zwanej słupem lub łatką. Łączenia sumika i łątki odbywały się za pośrednictwem paz. Z terenu Wielkopolski znane są także przypadki łączenia różnych konstrukcji na przestrzeni wieków np. obudowania pierwotnej konstrukcji zrębowej konstrukcją sumikowo – łątkową lub słupowo – ramową. Na terenie Ziemi średzkiej, w jej historycznych i współczesnych granicach istniało na przestrzeni wieków ponad 40 kościołów drewnianych. Kościoły w kolniczkach, Mądrem, Mącznikach, Rumiejkach Kościelnych i Targowej Górce istniały w tej samej lokalizacji w różnych okresach. Datowanie ok. 30% z nich jest niepewne. rodzaje konstrukcji drewnianych
Rodzaje konstrukcji drewnianych

Nieistniejące kościoły drewniane XVI wieczne kościoły drewniane Wielkopolski Kościoły drewniane ziemi średzkiej
Kościoły ziemi średzkiej, dziś już nie istniejące. XVI wieczne kościoły drewniane w Wielkopolsce Kościoły drewniane ziemi średzkiej


Boguszynek

Boguszynek, gm. Nowe Miasto, powiat średzki

Wzniesiony w l. 1773-75 w Kolniczkach. W 1975 roku rozebrany i przeniesiony na obecne miejsce. W trakcie restauracji skrócono nawę i dobudowano kruchty od południa i wschodu. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty dachówką. Po zachodniej stronie prezbiterium zakrystia. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę z hełmem z blachy. Wnętrze kościoła późnobarokowe z XVIII w.


Gogolewo

Gogolewo, gm. Książ Wielkopolski, powiat śremski

Zbudowany w 1779r, remontowany w l. 70-tych XX w. i 2000r. Poprzedni kościół drewniany spłonął w 1777 roku. Konstrukcja: ściana wewnętrzna sumikowo – łątkowa, zewnętrzna słupowa, oszalowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Przy południowej ścianie nawy niewielka kruchta z barokowym szczytem.  Niska wieża z kruchtą. Dach kryty gontem. Wewnątrz wyposażenie barokowe. Obok kościoła drewniana dzwonnica końca XVIII w.


Panienka

Panienka, gm. Jaraczewo, powiat Jarociński

Zbudowany w 1787r z fundacji Gajewskich, restaurowany w XIX w, 1982-83 oraz 1992-93. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Od zachodu i południa kruchty. Na szczycie nawy głównej wieżyczka na sygnaturkę z baniastym barokowym hełmem. Wyposażenie barokowe. W ołtarzu obraz madonny z dzieciątkiem z pocz. XVII w. Przy kościele drewniana dzwonnica.


Lgów

Lgów, gm. Żerków, powiat jarociński

Zbudowany w 2 poł. XVI. W 1 poł. XIX w dobudowano murowaną kaplicą grobową Gorzeńskich i kruchtę. W 1901 roku dobudowano murowaną kostnicę przy kaplicy Gorzeńskich. Restaurowany w latach 1657, przed 1743r, w 1763r, na pocz. XIXw, 1972-73, 1997-99. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Kaplica i kruchta pod dachówką. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę z baniastym hełmem krytym gontem. Wewnątrz jednolite wyposażenie z XVII w. W ołtarzu głównym późnogotycka rzeźba m.in. M.B. z dzieciątkiem, późnogotycka chrzcielnica, barokowy krucyfiks na belce tęczowej.


Czeszewo

Czeszewo, gm. Miłosław, powiat wrzesiński

Zbudowany w 1792 roku z fundacji Jabłonowskich, remontowany po 1945 r. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Od strony południowej do prezbiterium przylega zakrystia. Po stronie północnej kruchta. Nad nawa wieżyczka na sygnaturkę kryta blachą. Ołtarz główny z XVIII w. obok kościoła drewniana dzwonnica z XIX w.


Śnieciska

Śnieciska, gm. Zaniemyśl, powiat średzki

Zbudowany w 1767 roku, restaurowany w 1929 (m.in. polichromie W. Gosienieckiego), w latach 60-tych XX w , w 1993 r i 2008r. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, trójnawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Po zachodniej stronie prezbiterium zakrystia. Po południowej stronie prezbiterium kaplica Pana Jezusa. Przy stronie wschodniej kruchta, wewnątrz podpis Jana Ślumskiego. Wyposażenie wnętrza barokowo – rokokowe. Na belce tęczowej późnogotycki krucyfiks. Obok kościoła drewniana dzwonnica z XVIII w.


Mączniki

Mączniki, gm. Środa Wielkopolska, powiat średzki

Wzniesiony w 1700 roku z fundacji sufragana poznańskiego Hieronima Wierzbowskiego. W 1903 roku od zachodu dobudowano murowaną kruchtę. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty dachówką. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Nad nawą mała wieżyczka na sygnaturkę. Ołtarz główny późnorenesansowy. Ołtarze boczne barokowe i rokokowe. Późnogotycka chrzcielnica z piaskowca.


Bagrowo

Bagrowo, gm. Dominowo, powiat średzki

Wzniesiony w 1751 z fundacji franciszkanów poznańskich. Wyższa początkowo wieża obniżona w 1937 roku w trakcie prac konserwatorskich. W 1992 roku w miejscu drewnianej zbudowano murowaną zakrystię. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty dachówką. Wieża od strony zachodniej, konstrukcji słupowej. Wyposażanie wnętrza z XVII i XVIII w.


Murzynowo

Murzynowo Kościelne, gm. Dominowo, powiat średzki.

Zbudowany w 1739 roku. W latach 1900-1903 dobudowano murowane przedłużenie nawy w stylu neogotyckim. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty dachówką. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od północy do nawy przylega murowana kruchta. Na części drewnianej wieżyczką na sygnaturkę z baniastym hełmem krytym blachą. Wnętrze XVII i XVIII wiek. Obok kościoła dzwonnica z XVIII w.


Kleszczewo

Kleszczewo, gm. Kleszczewo, powiat poznański

Zbudowany w latach 1760-62 z fundacji księdza Lubaszowskiego, dziekana kostrzyńskiego. Restaurowany w 1843 roku i 1861 roku oraz w latach 1980-87. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od zachodu przylega kruchta konstrukcji słupowej, oszalowana, dwukondygnacyjna. Od południa niewielka kruchta. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę z baniastym hełmem krytym blachą. Wyposażenie wnętrza rokokowe.


Giecz

Giecz, gm Dominowo, powiat średzki

Zbudowany w 1713, odbudowany po pożarze w 1767r. Remontowany w latach 1867, 1936, 1969 i 1987. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od zachodu nawy kruchta. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę. Wyposażenie wnętrza rokokowe. Obok, na wale grodu drewniana dzwonnica konstrukcji słupowej


Gułtowy

Gułtowy, gm. Kostrzyn, powiat poznański

Wzniesiony w latach 1737-38 z fundacji Skaławskich. Restaurowany w 1784 roku, 1895 i 1957. W 1834 roku dobudowano wieżę. Konstrukcja szkieletowa z ceglanym wypełnieniem, wewnątrz oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Przy prezbiterium od strony zachodniej zakrystia. Od wschodu przylega do niej neogotycka kaplica grobowa Bnińskich. Od zachodu drewniana wieża konstrukcji słupowej, oszalowana. Od północy do nawy przylega kruchta. Dach kryty gontem. Wieża kryta hełmem z latarnią. Wyposażenie wnętrza barokowe i rokokowe.


Opatówko

Opatówko, gm. Nekla, powiat wrzesiński

Wzniesiony w latach 1752-54 z fundacji Leona Morawskiego, archidiakona poznańskiego 
i gnieźnieńskiego. Restaurowany w latach 2001-03. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od zachodu do nawy przylega wieża konstrukcji słupowej z dachem w kształcie ostrosłupa. Od strony południowej do nawy przylega kruchta. Wyposażenie wnętrza z XVIII w.


Czerlejno

Czerlejno, gm Kostrzyn Wielkopolski, powiat poznański

Zbudowany w 1743, wieża dobudowana w 1794, restaurowany w 1868, przed 1939 i w 1958. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od zachodu, przy nawie wieża konstrukcji słupowej z hełmem barokowym krytym blachą. Od południa do nawy przylega kruchta. Wyposażenie rokokowe z 2 poł XVIII wieku.


siekierki

Siekierki Wielkie, gm Kostrzyn Wielkopolski, powiat poznański

Zbudowany około 1762 z fundacji Jezuitów z poznania. Restaurowany w 1959, w latach 90-tych XX w. Konstrukcja zrębowa, oszalowany, orientowany, jednonawowy, z węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Dach kryty gontem. Przy prezbiterium od strony północnej zakrystia. Od strony zachodniej do nawy przylega wieża konstrukcji słupowej z barokowym hełmem krytym blachą. W 1970 do wieży, przy wejściu głównym dobudowano podcień. Nad nawą wieżyczka na sygnaturkę. Wyposażenie wnętrza z XVIIIw.


7 cudów powiatu
7 cudów powiatu średzkiego >> obiekty ziemi sredzkiej Obiekty ziemi średzkiej >>

Cmentarz średzki

aleja główna

Średzki cmentarz powstały wokół kościoła św. Sebastiana w końcu XVIII jest klasycznym przykładem cmentarza wielopokoleniowego. Niemalże do końca XVIII w pochówki średzkie odbywały się na przykościelnym cmentarzu kolegiackim oraz na innych cmentarzach przykościelnych na terenie miasta; przy kościołach św. Ducha, św. Idziego, Wszystkich Świętych, św. Krzyża. Na ślady cmentarza przy kościele pw. Św. Idziego natrafiono w latach sześćdziesiątych podczas prac remontowych prowadzonych przy obecnie zajmującym to miejsce budynku poczty. Prac archeologicznych jednak nie prowadzono. Podobnie na ślad cmentarza natrafiono w trakcie prac przy ZPO „Modena”, czyli w dawnych zabudowaniach klasztornych przy kościele św. Krzyża w latach 1953-57. Pochówki osób znaczniejszych, księży, dostojników odbywały się także w kryptach kolegiackich zwanych sklepami. 


Jako jeden z ostatnich pochówków tego typu wymienia się pochówek ks. Ludwika Kozłowskiego, proboszcza z Koszut (†1801). Początki średzkiego cmentarza sięgają roku 1792, kiedy to Komisja Policji Obojga Narodów wydała „Uniwersał do Miast Wolnych Względem Cmentarzy i Szlachtuzów”, który zobowiązywał  magistraty do poszukiwania terenów pozamiejskich z przeznaczeniem na cmentarze. Na pierwszy rzut oka nieco zaskakujące może być to zestawienie cmentarza i rzeźni w jednym akcie prawnym, jednak warto pamiętać, ze decyzja komisji dyktowana była względami sanitarnymi i wzrastającą wiedzą na temat przyczyn epidemii, zarażeń, roli bakterii i medycyny w ogóle. W tym samym roku stosowną uchwałę w sprawie nowego pozamiejskiego cmentarza dla Środy podjęła Rada Miejska. Wybór kolegiackiego probostwa padł na teren przy istniejącym przy trakcie gnieźnieńskim, od pocz. XVII wieku (lub być może i wcześniej) kościele św. Sebastiana. Niewielki kościółek, w niektórych dokumentach określany kaplicą) istniał być może jeszcze w pocz. XIXw; Figura NMP
Figura NMP.
Według powszechnej opini tutaj do końca XVIII w
miał znajdować się drewniany kościół pw. św. Sebastiana.
Jego lokalizacja była jednak najprawdopodobniej inna. 

kaplica cmentarna przyjmuje się że z powodu złego stanu technicznego rozebrany został około 1805r. Gdzie mógł stać kościół św. Sebastiana? W powszechnym przekonaniu średzian, ale także  wniektórych źródłach najczęściej wymieniane jest miejsce, gdzie stoi figura NMP. Ta lokalizacja jest jednak najprawdopodobniej błędna, o czym świadectwo daje kilka poszlak. Pierwotny teren cmentarza zajmował 1 morge i 88 prętów powierzchni, co w przeliczeniu na dzisiejsze miary daje ok. 38 arów powierzchni. Zakładając, że ze wzgledów topograficznych nie zmienił się układ komunikacyjny dzisiejszych ulic wrzesinskiej i nekielskiej, pierwotna północna granica cmentarza przebiegać musiała kilkanaście metrów przed miejscem, gdzie dziś stoi figura NMP. Północna granica rozpoczynała się na załamaniu drogi nekielskiej w kierunku północno-wschodnim i biegła po prostej w kierunku południowo-wschodnim. Dopiero w 1833 roku powiekszono teren cmentarza o 2 morgi i 42 pręty (ok. 57 arów) Tymczasem wszystkie znane dokumenty z początku istnienia cmentarza wyraźnie mówią o położeniu nowego cmentarza w miejscu gdzie stał kościół św. Sebastiana. 
Kaplica pw. św. Józefa Orędownika powstała w 1913 r.
z inicjatywy proboszcza Ludwika Jażdżewskiego.

Miejsce to musi więc znajdować się w obrębie pierwotnego obszaru jaki zajmował cmentarz. Przyjmując, że zwykle takie kościółki, kaplice stawiano raczej na wzniesieniu (zwłaszcza, że teren okoliczny był podmokły, jest tylko jedno miejsce stanowiące kulminację terenową w tym obszarze. Kulminacja ta również rozdzielała pierwotnie szlaki, czyli dzisiejszy przebieg ulic wrzesinskiej i nekielskiej. Kulminacja ta (również dziś widoczna w terenie) znajduje się za grobowcem Milewskich (pół. granica) i Kozubskiego (aleja główna, wsch. granica). To najprawdopodobniej miejsce kaplicy (kościoła) sw. Sebastiana od którego nazwę przyjął nowy cmentarz.  Wybór nie był przypadkowy: teren położony był stosunkowo daleko od centrum miasta, na pewno poza murami, a na dodatek „uświęcony” istnieniem kościoła św. Sebastiana. Niestety położony był w zagłębieniu terenowym, w pobliżu sieci ceków wodnych, co czyniło go podmokłym i z wysokim poziomem wód gruntowych. Było to ważkim argumentem dla przyzwyczajonych do pochówków przy kościele św. Ducha średzian, którzy z oporami przyjmowali nową lokalizcję kościół św. Sebastiana

 miejskiego cmentarza. Pierwszy pochówek, na nowym cmentarzu odbył się prawdopodobnie w roku 1805; nosił on wówczas nazwę „nowy cmentarz za miastem”. Jednak już  z końcem roku 1806, po około dwustu pochówkach ponownie powrócono do grzebania zmarłych  na terenie dawnego cmentarza przy kościele św. Ducha. Praktykę tę kontynuowano aż do 1817 roku ! W sprawie tej wywiązała się prawdziwa batalia pomiędzy magistratem (władze pruskie), władzami kościelnymi, a mieszkańcami, zakończona dopiero ostrą decyzją władz powiatowych, zmuszającą do zaprzestania pochówków na terenie miasta. Nazwa nowego cmentarza brzmiała teraz „cmentarz poza zabudowaniami”, a wkrótce zmieniła się na „cmentarz błogosławiony” (poświęcony). Pierwotny teren cmentarza zajmował ok. 0,75 ha powierzchni, którą w 1833r powiększono do około 2 ha. Powołano Komisję Upiększania Cmentarza, która zajęła się wytyczeniem kwater i alejek. Głównym inicjatorem porządkowania i organizacji nowego cmentarza, a także jego opiekunem 
Kozubski
Grobowiec Mikołaja Kozubskiego w alei głównej. Gdzieś z tyłu, na charakterystycznej kulminacji terenowej stał prawdopodobnie kościół św. Sebastiana,
rozebrany na pewno jeszcze przed 1805 rokiem.

aleja główna
w 2 poł. XIX w został wikary kolegiacki ks. Augustyn Szamarzewski. Do tej pory pochówki odbywały się w miejscach zupełnie przypadkowych, a teren cmentarza był nieuporządkowany. Pierwszego ogrodzenia terenu dokonano dopiero w 1866r, po kolejnym zwiększeniu powierzchni cmentarza do ok. 2,5ha. Działania ks. Szamarzewskiego wymagały ogromnych nakładów pracy; ciągłe powiększanie cmentarza wymuszało jego ujednolicanie pod względem zieleni, poziomu gruntu, ogrodzeń itp. Kolejne powiększenie powierzchni cmentarza nastąpiło w latach 1886 i 1905. W 1913 zbudowana została kaplica pw. Opieki św. Józefa, której nadano cechy neoromańskie. W 1936 roku, po ponownym powiększeniu powierzchni cmentarza jego całkowity obszar wynosił 3,8 ha i pozostawał on w tym wymiarze aż do roku 1979, kiedy to powiększono go o kolejną działkę. Wreszcie ostatnie powiększenie cmentarza  nastąpiło w roku 1995 kiedy to zakupiono działkę 
Główna aleja w kierunku bramy głównej

grób ks. Meissnera przylegającą od północy do kwatery powstańców. Warto w tym miejscu wspomnieć, że teren ten był wykorzystywany wcześniej jako cmentarz wyznania Mojżeszowego. Obecnie cmentarz średzki zajmuje powierzchnię 4,5 ha. 1 września 1998 roku cmentarz wraz z zachowanym ogrodzeniem, kaplicą i nagrobkami z 2 poł. XIX w wpisany został do rejestru zabytków.

* * *
grobowiec Leporowskich
Grób współtwórcy 1. Kompanii Średzkiej
w Powstaniu Wielkopolskim
, zasłużonego dla społeczności średzkiej organicznika proboszcza kolegiackiego Mieczysława Meissnera, wybranego w 2001r. człowiekiem stulecia.
Najokazalszy w alei XIX-wiecznych grobowców, należący do rodziny Leporowskich.

Maria Radziejewska
KWATERA POWSTAŃCÓW
W jedynym w naszych dziejach udanym zrywie narodowowyzwoleńczym, średzianie wzięli bardzo aktywny udział, tworząc własne oddziały i walcząc na wielu jego frontach. Już po zakończeniu Powstania utworzone Towarzystwo b. Uczestników Powstania Wielkopolskiego rozpoczęło starania o uczczenie walczących w tym zrywie. Początkowo chciano odsłonić marmurową tablicę w średzkiej kolegiacie z wyrytymi nazwiskami powstańców, czego ostatecznie nie zrobiono.  Od 1928r. trwały starania o stworzenie oddzielnej kwatery na średzkim  cmentarzu, które staraniem proboszcza kolegiaty i jednego z uczestników powstania, ks. Meissnera znalazły swój finał w roku 1935. Kwatera założona została na gruncie zakupionym w 1932r i dołączonym do średzkiego cmentarza od strony wschodniej. W trakcie urządzania kwatery, a szczególnie podczas prac ziemnych prowadzonych pod fundament pomnika natrafiono na ślady materialne wczesnośredniowiecznych
Grób "czwartej Marii" Henryka Sienkiewicza czyli Marii Radziejewskiej (po lewej).

(kultura łużycka) pochówków, świadczące o osadnictwie na tym terenie. 11 sierpnia 1935r, w uroczystej procesji przeniesiono na nowe miejsce spoczynku prochy 9 powstańców pochowanych początkowo przy cmentarnej kaplicy. Na zbiorowej mogile umieszczono sześć marmurowych tablic z nazwiskami poległych. Dolna część pomnika powstańców składała się z omurowanego polnymi kamieniami obelisku na szczycie którego umieszczono granitowy postument z pomnika Wilhelma II, stojącego przed ratuszem średzkim do listopada 1918r. Górę monumentu stanowił drewniany krzyż górujący nad kwaterą. Zgodnie z wolą powstańców na frontowej ścianie obelisku umieszczono orła, stylizowany krzyż powstańczy i napis DLA CIEBIE POLSKO I DLA TWEJ CHWAŁY. Swego pochówku doczekał się tutaj także i ks. Meissner, zmarły w 1938r. W czasie II w. św. hitlerowcy zniszczyli pomnik i grób ks. Meissnera, którego doczesne szczątki udało ochronić się przed profanacją przez przeniesienie do rodzinnego grobowca. Grobowiec Milewskich
Grobowiec Milewskich. Gdzieś z tyłu, po lewej stronie
znajdował się najprawdopodobniej kościół pw. Sebastiana.

kaplica
 Po II w. św. pomnik odbudowano w zmienionej formie. Z przedwojennego obelisku wzniesionego z kamieni polnych zachowano tylko granitowy postument i krzyż drewniany, który w 1978 roku zastąpiony został malowanym czarnym kolorem  krzyżem stalowym. Po zakończeniu działań obok pomnika umieszczono zbiorową mogiłę w której powtórnie pochowano ekshumowane szczątki rozstrzelanych przez hitlerowców:
  • 11 września 1939 roku na średzkim cmentarzu dwóch mężczyzn (jeden o nieustalonych personaliach)
  • 17 września 1939 roku na łąkach kijewskich 21 Polaków (tamteż pochowanych), z pośród których pochowano tutaj 10 mieszkańców Środy, 1 mieszkańca Śremu  i  siedem ofiar o nieustalonych personaliach.

  • 20 października 1939 roku na średzkim rynku 29 Polaków (pochowanych na łąkach kijewskich), z pośród których pochowano tutaj 15 mieszkańców ziemi średzkiej i okolic oraz 1 ofiarę o nieustalonych personaliach.
  • 26 marca 1940 na łąkach kijewskich jednego mieszkańca Środy.
W latach 1935 - 2008 pochowano w kwaterze 178 osób, w tym 139 Powstańców Wielkopolskich, cztery osoby nie będące powstańcami i 37 mieszkańców ziemi średzkiej i okolic rozstrzelanych przez hitlerowców. Niestety pod koniec lat 80-tych nie restaurowana kwatera przedstawiała coraz gorszy obraz. W 1997r. powstało stowarzyszenie Społeczny Komitet Rodzin Powstańców Wielkopolskich, którego celem stała się  rewitalizacja kwatery. Autorem nowej koncepcji architektonicznej kwatery został Jacek Korpanty - artysta , plastyk. Harmonogram prac obejmował sześć etapów, w których uwzględniono:
Kwatera Gomolców
Kwatera rodziny Gomolców, gdzie pochowany jest wybitny regionalista
Ludwik Gomolec

Anioł
  • ponowne urządzenie mogił indywidualnych z wykorzystaniem elementów granitowych (krzyż i obudowa, wcześniej mogiły były ziemne);
  • uporządkowanie zieleni na terenie kwatery, w tym nowe nasadzenia;
  • renowacja murowanego, kamiennego ogrodzenia;
  • zmiana koncepcji architektonicznej pomnika, w tym przywrócenie pierwotnej treści na tablicy frontowej
Prace prowadzono w latach 1997-2008 i ukończone zostały ostatnim elementem jakim była rewitalizacja pomnika. Uroczystego odsłonięcia dokonano 27 grudnia 2008r w trakcie obchodów 90 rocznicy wybuchu Powstania.

* * *

CMENTARZE INNYCH WYZNAŃ

W ciągu ponad 700 z nawiązką lat istnienia miasta lokowanego na prawie magdeburskim, Środa  była dość jednolita wyznaniowo i narodowościowo. We wczesnym średniowieczu ilość innowierców i mieszkańców innych narodowości nie przekraczała kilku procent. Najwcześniej odnotowaną w źródłach znaczącą mniejszością, która funkcjonowała w mieście byli Żydzi, którzy posługiwali się językiem hebrajskim także w dokumentach natury finansowo – gospodarczej. Świadczy to o ich odrębności kulturowej, którą zachowali. Liczba Żydów w Środzie systematycznie rosła, tak że już w 1840 roku stanowili oni 16% mieszkańców miasta. W trakcie trwania zaborów liczba ta zaczęła jednak spadać, by w 1910 roku stanowić już tylko 2,3% ogółu ludności. Jeszcze większy spadek zanotowały lata II Rzeczypospolitej, kiedy ze 173 Żydów zamieszkujących Środę we wspomnianym roku 1910 pozostało do 1939 r. niespełna 41. Zajmowali się przede wszystkim handlem, ale także pośrednictwem finansowym, a czasem i wyrobem 

grobowiec
Grobowiec rodziny Nowaków z pocz. XX wieku, wykonany z piaskowca.

wódek na co np. skarżyli się mistrzowie cechu piwowarów, posiadający wyłączność na wyrób i sprzedaż wódek. Od 1806 roku Żydzi wyznania mojżeszowego, posiadali własną synagogę, przy ulicy Wałowej. W 1871 roku powstał okazały budynek nowej synagogi istniejący aż do lat 70 – tych ubiegłego wieku. Po gruntownej przebudowie zaadaptowano go na potrzeby dzisiejszej Biblioteki Publicznej. Ciosem dla gminy żydowskiej był, rzecz jasna, rok 1939 i hitlerowska agresja na Polskę. Władze okupacyjne Synagogę zamieniły w magazyny, a usytuowany za cmentarzem katolickim kirkut zniwelowano i zamieniono w żwirowisko. Ostatecznego wymazania ze świadomości ludzkiej mniejszości żydowskiej zamieszkującej Środę dokonano już w Polsce Ludowej. Warto w tym miejscu zaznaczyć jak wielkim sakrum w judaizmie jest cmentarz; bez porównania większym niż w katolicyzmie. Cmentarz żydowski określany po hebrajsku jako „dom wieczności” jest uznawany za miejsce wiecznego szacunku; zakazane są jakiekolwiek przenosiny czy zmiany ich funkcji. Głośna była swego czasu sprawa poszanowania wyznania mojżeszowego w Pradze, kiedy to podczas budowy nowoczesnego parkingu władze zmuszone zostały do podniesienia konstrukcji na specjalnych słupach tak by parking nie leżał bezpośrednio na terenie dawnego kirkutu. Miejsce dawnego cmentarza mojżeszowego zajmuje dziś cmentarz katolicki, a jedynym śladem dużej ongiś gminy żydowskiej w Środzie jest mała pamiątkowa tablica umieszczona na budynku dawnej synagogi.
anioł

grobowiec rodziny Henke Od momentu powstania Wielkiego Księstwa Poznańskiego jako tworu w granicach państwa pruskiego w Środzie poczęli osiedlać się w większej ilości Niemcy wyznania ewangelickiego. O ile jeszcze w 1816 roku stanowili szóstą część mniejszości żydowskiej (1,2% ogółu mieszkańców miasta) to w 1910 stanowili już prawie równie silną mniejszość co Żydzi. Szczególne wrażenie robi fakt, że przez cały ten okres liczba protestantów zwiększyła się w Środzie 56 – krotnie, by w Polsce niepodległej 10 – krotnie zmaleć. Początkowo średzcy ewangelicy należeli do parafii bnińskiej, skąd 8 razy w roku do Środy przybywał miejscowy pastor celem odprawienia nabożeństwa. W 1837 roku gdy liczba protestantów przekroczyła 140 utworzono gminę wyznaniową, która usamodzielniła się 16 lat później. Jednak już w 1829 roku miejscowi ewangelicy korzystać mogli z domu modlitwy. Funkcję tę pełnił przekazany gminie, zamknięty w 1823 roku kościół św. Krzyża z sekularyzowanego klasztoru dominikanów. Kościół św. Krzyża był dość znacznie uszkodzony w wyniku pożaru, dlatego też w 1881 roku wybudowano nową świątynię, czyli dzisiejszy kościół pw. NSPJ. Warto także odnotować, że prężnie działająca gmina posiadała od 1834 roku także szkołę ludową, mieszczącą się początkowo w dawnym kościele św. Krzyża. Co ciekawe szkoła w 1835 roku kształciła 55 dzieci wyznania mojżeszowego i zaledwie 20 ewangelickiego. Dwadzieścia lat później te proporcje wyglądały już inaczej: 82 ewangelików i 80 Żydów. Od 1880 roku szkoła dysponowała nowym budynkiem, a powstała w 1840 roku klasa rektorska, przygotowująca uzdolnione dzieci do klas gimnazjalnych lub szkół rektorskich, uzyskała rangę szkoły rektorskiej. Jej utrzymaniem obciążono budżet miasta. Świadczy to o wysokiej jakości kształcenia w szkole ewangelickiej. Pochówek ewangelików realizowano początkowo również na cmentarzu w Bninie. Kiedy jednak ich liczba w Środzie wzrastała pogrzeby zaczęły odbywać się także na cmentarzu w Środzie. W połowie XIX wieku wydzielono na cmentarzu katolickim osobną kwaterę dla protestantów, którą kilka lat później powiększono. Kiedy w latach 70 – tych XIX wieku kwatera była już przepełniona rozgorzał spór pomiędzy władzami katolickimi i ewangelikami o prawo do pochówków na kolejnej partii terenu cmentarza katolickiego. Warto wspomnieć, że o ile władze katolickie prezentowały w powyższej kwestii nieprzejednane stanowisko, o tyle Średzianie mówili dość pojednawczym tonem, opowiadając się za pogodzeniem interesów obu stron. Ostatecznie ewangelicy zdecydowali się zakupić teren położony po drugiej stronie szosy Nekielskiej celem założenia tam własnego cmentarza. W 1910 roku na cmentarzu postawiono kaplicę, która do dziś zachowała swą podstawową formę. Jest to dość zgrabny budynek o cechach neoromańskich na planie 12 na 7 metrów.
Neogotycki grobowiec rodziny Henke. W 1886 Wilhelm Henke, członek Towarzystwa Rzemieślniczego pod Opieką św. Józefa i jeden z założycieli Kasy Oszczędności i pożyczki (późniejszego Banku Ludowego) sprzedał część swojej ziemi na potrzeby rozbudowy cmentarza.

Składa się z nawy głównej krytej wysokim, dwu spadzistym dachem pod dachówką oraz ryzalitowo wysuniętego przedsionka, również krytego dwu spadzistym dachem. Ściany boczne nawy wsparte zostały szkarpami zakończonymi dachówką, zaś w ścianach bocznych wstawiono okna o zarysie romańskim. Szczególnie interesująco przedstawia się ryzalitowy przedsionek w elewacji frontowej, gdzie łukowy, romański tympanon wsparty został na dwóch parach kolumienek o dekoracyjno rzeźbionych głowicach. Wewnątrz przedsionka, po obydwu stronach wkomponowano ławeczki. Ostatnie pochówki zrealizowano na tym cmentarzu w 1945 roku; były to m.in. ofiary katastrofy kolejowej do jakiej doszło w Środzie. Od kilku lat władze miasta podejmują kroki zmierzające do ochrony i wizualnej odnowy tego miejsca. W trakcie prac uporządkowano zieleń, a zniszczone resztki nagrobków zgromadzono w lapidarium wzdłuż muru oddzielającego teren cmentarza od domów. Odnowie podlega także cmentarna kaplica.

* * *
Grobowiec Laskowskich
Najstarszy na średzkim cmentarzu grobowiec naziemny rodziny Laskowskich pochodzący z 1850r.

Pomnik Powstańców Kwatera Powstańców Wielkopolskich
Wydzielona Kwatera Powstańców Wielkopolskich na kórej spoczywa 136 powstańców walczących
w tym jedynym w naszych dziejach zwycięskim zrywie. Powstała w 1935r. kwatera przechodziła różne koleje losu i koncepcje architektoniczne. Szczególnie niekorzystnie wywarł na niej swe pietno okres PRL, a zwłaszcza schyłek tego okresu, gdy kwatera praktycznie pozostawiona sama sobie niszczała. Ostatecznie w latach 1997-2008 z inicjatywy Społecznego Komitetu Rodzin Powstańców  Wielkopolskich przeprowadzono
konsekwentnie realizowaną, gruntowną  jej rewitalizację wraz z odnową pomnika (2008r).
pomnik powstańców powstańcy i inni
Liczba pochowanych w kwaterze
Powstańców Wielkopolskich 1935-2008

Pomnik powstańców Wielkoplskich
Średzkie cmentarze na przestrzeni wieków Zmiany architektoniczne pomnika
w kwaterze Powstańców Wielkopolskich

plan cmentarza sredzkiego
Oznaczenia z planu:
1. Kaplica z 1913r. pw. Opieki św. Józefa.
2. Tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa.
3. Grobowiec rodziny Rogalskich z kopią rzeźby Władysława Marcinkowskiego  "Pielgrzym".
4. Figura MB. Prawdopodobnie tutaj do końca XVIIIw. stał niewielki drewniany kościółek pw. św. Sebastiana.
5. Nagrobek ks. Mieczysława Meissnera (1877-1938), proboszcza średzkiej kolegiaty (odnowił ją w 1932r), współorganizatora pierwszej kompanii średzkiej powstańców wielkopolskich, do stycznia 1919r starosty średzkiego, średzianina stulecia (wybrany w plebistycie w 2001r)
6. Pomnik poświęcony Powstańcom Wielkopolskim w kwaterze Powstańców Wielkopolskich. Pomnik powstał (wraz z kwaterą) w 1935r. W latach 1997-2008 kwatera wraz z pomnikiem została gruntownie odnowiona.
7. Trzy częściowa tablica odsłonięta w 2005r z okazji 87 rocznicy Powstania Wielkopolskiego. Na tablicy zgromadzono nazwiska (384) uczestników Powstania z rejonu Środy.
8. Nowy budynek gospodarczy średzkiego cmentarza.
9. Furta od strony ulicy Wrzesińskiej.
10. Brama główna cmentarza.
11. Brama boczna od ulicy Nekielskiej, wykorzystywana jako podjazd do kaplicy.
12. Groby rodzinny Radziejewskich, a wśród nich Marii Radziejewskiej, czwartej Marii w życiu Henryka Sienkiewicza.
13. W tym miejscu 11 września hitlerowcy rozstrzelali dwóch średzian. 18 - to letniego Józefa Ratajczaka i drugiego, nie rozpoznanego mężczyznę. Pochowani są w zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich. O wydarzeniu informuje tablica na murze.
14. Krzyż drewniany
15. Najstarszy zachowany naziemny grobowiec średzkiego cmentarza  rodziny Laskowskich
pochodzący z 1850r.
16. Aleja, zabytkowych XIX-wiecznych grobowców.
17. Wydzielona kwatera rodziny Gniewoszów, wlaścicieli "Budziaków", w kwaterze tej pochowany jest także Ludwik Gomolec (1914-1996), wybitny średzki regionalista i nauczyciel.
18. W pierwotnej, najstarszej części cmentarza w tym miejscu istniała niewielka wydzielona kwatera dla wyznania ewangelickiego.
19. Nowa część cmentarza przyłączona do starej części w 1995r. W okresie przed II Wojną Światową istniał w tym miejscu cmentarz wyznania mojżeszowego. Odkryto tutaj także cmentarzysko kultury łużyckiej na którym wyodrębniono ok. 20 grobów.
20. Zbiorowa mogiła w kwaterze Powstańców Wielkopolskich kryjaca zwłoki 37 osób rozstrzelanych przez hitlerówców, 11 i 17 września oraz 20 października 1939r i 26 marca 1940r.

HISTORIA CMENTARZY

    Spośród wszystkich istnień na ziemskim padole posiedliśmy jeszcze i tę ważna cechę: odchodzących ku wieczności z należnym szacunkiem grzebiemy, odbywając określony wyznaniem i okolicznościami ceremoniał. Zachowanie bliskiego, emocjonalnego kontaktu z umarłymi poprzez grzebanie lub ciałopalenie, a następnie symboliczne oznaczenie miejsc pochówku jest tak stare jak ogólno ludzka kultura. We wszystkich, nawet tych najstarszych kulturach znane były mniej lub bardziej prymitywne pochówki. Słowo cmentarz wywodzone jest z języka greckiego, w którym wyraz koimeterion i jego rzymski odpowiednik cymitarium oznaczały „miejsce do spania”. Sypialnia rzymskiego domu zwana cubiculum dała nazwę rodzajowi grobowca w katakumbach; grobowca – mauzoleum. Warto jednakże zastanowić się nad ciekawą ewolucją słowa cimitarium w języku polskim, która nieoczekiwanie zamieniła spółgłoskę „c” na „s” zmieniając wyraz na „smyntarz”. 

tablica powstańców
Tablica poswięcona powstańcom wielkopolskim przed kwaterą powstańczą.
Raz na jakiś czas uzupełniane sa nazwiska.

kwatera zamordowanych Wielu językoznawców wywodzi tą ewolucję od czasownika „smęcić”, czyli smucić. W starożytności, w kręgu naszej cywilizacji miejsce pochówku, w świetle prawa, musiało być zorganizowane poza granicami miasta. W starożytnym Rzymie tą granicą było „pomerium”, czyli uroczyście wyznaczony pas ziemi wokół miasta. Również pierwsi chrześcijanie grzebali swych zmarłych poza pomerium – bogatsi składali ciała w katakumbach, biedniejsi w wykopanym dole. W pobliżu Rzymu występowały bardzo bogate złoża pozzolany, rodzaju pyłu wulkanicznego, który stał się jednym z głównych składników cementu. Budulec ten wyniósł cywilizację Rzymian na wyżyny sztuki budowlanej, a wiedza górnicza zdobyta przy jego wydobyciu umożliwiła pierwszym chrześcijanom budowę bezpiecznych korytarzy, wykorzystywanych, jako podziemne cmentarze dla bogatszych obywateli Rzymu. Badania udowodniły, że katakumby (kata kymben – czyli „przy uskoku” – tak określano cmentarz przy Via Appia, obecnie św. Sebastiana, tam powstały pierwsze katakumby) powstały z 
Odnowiona kwatera 37 mieszkańców ziemi średzkiej i okolic rozstrzelanych przez hitlerowców w egzekucjach 17 września i 20 października 1939 roku. Zmarłych ekshumowano z miejsc pochowków i złożono we wspólnej mogile po zakończeniu działań wojennych.

idei pogańskiego grobowca podziemnego (łac. hypogeum), którego właściciele przeszli na chrześcijaństwo. Do budowy pierwszych katakumb przyczyniły się darowizny ziemi dla chrześcijan od III w.n.e., którzy wykorzystywali pogłębione i powiększone opuszczone arenarium, czyli wyeksploatowany chodnik w kopalni pozzolany. Sankcjonowany prawnie zwyczaj grzebania zmarłych poza pomerium skończył się dość gwałtownie na przełomie IV i V wieku, kiedy to plądrowane przez barbarzyńców pochówki w katakumbach zaczęły być przenoszone z woli biskupów na cmentarze przykościelne, w obręb murów miejskich. Była to, więc początkowo raczej konieczność niż zwyczaj, który dopiero później usankcjonowała tradycja. Pochówek blisko „domu Bożego”, a najlepiej w jego wnętrzu (zarezerwowany dla patrycjatu) stał się jedyną pożądaną wartością. Cmentarze przykościelne i pochówki pod wielokrotnie podwyższanymi posadzkami kościelnymi były jednak powierzchniowo ograniczone, stąd też pierwsze „sanitarne protesty” władz świeckich miały miejsce już w VI wieku. kaplica ewangelicka
Kaplica w stylu neoromańskim na b. cmentarzu ewangelickim

kaplica ewangelicka Hierarchia kościelna nie przyjmowała jednak słów krytyki, co pozwoliło na trwanie owej praktyki przez ponad 1200 lat. Cmentarze urządzono przy kościołach wykorzystując ich podziemne krypty i przykościelne place. W miarę rozwoju miast pochówki przykościelne, ze względu na ich masowość stały się problematyczne. Jak niewygodne i uciążliwe w końcu XVIII wieku musiało być to rozwiązanie możemy przeczytać m.in. w książce panów Januszkiewicza i Pleskaczyńskiego pt. „Księga Rozmaitości Wielkopolskich”: „W średniowieczu miejski cmentarz był jedynym poza rynkiem dużym placemi z tego powodu pełnił rolę centrum handlowo-kulturalnego: stanowił miejsce spotkań, imprez, transakcji finansowych, odbywały się na nim targi i jarmarki, wypasano też bydło i trzodę, suszono bieliznę; bywało, że stawał się miejscem schadzek i uprawiania płatnego seksu. Był też miejscem azylu dla poszukiwanych przestępców i pochówku dla zmarłych: indywidualnie, jeśli rodzinę było stać na wykupienie cennego miejsca, bądź we wspólnych mogiłach zwanych pożeraczami ciał. […] Trupie miazmaty i wyziewy rozkładających się w zbiorowych mogiłach ciał  były do czasu wyprowadzenia ich z centrum miasta normą, […]”.    Kres tradycyjnym pochówkom w centrach miast przyniosły idee oświecenia. Nowożytne cmentarze zaczęły, więc powstawać na obrzeżach miast tworząc nekropolie, na wzór swych miejskich odpowiedników. Powszechne przyjmuje się, ze pierwsza z tradycji wyłamała się carska Rosja, gdzie na pocz. XVIII wieku Piotr I nakazał przeniesienie cmentarzy poza miasta, zostawiając „furtkę” dla szczególnie urodzonych. Jednak pierwszy nowożytny cmentarz w Europie, a więc założony poza terenem miasta, powstał w 1608 roku we Wschowie z inicjatywy Walerego Herbergera, protestanta, pastora – kaznodziei zwanego „Małym Lutrem”.Pierwszy pochówek na nowym cmentarzu odbył się 25 lutego 1609 roku, a już wkrótce o wyższości tego rozwiązania zadecydowała epidemia cholery, która nawiedziła Wschowę i okolice w roku 1609 i 1613. Masowe zjawisko zakładania cmentarzy zlokalizowanych na obrzeżach miast rozpoczęło się w końcu XVIII w., choć jeszcze przez długie 

lata nieufnie traktowano takie pochówki. Należy pamiętać, że wykształcony w tradycji średniowiecza pochówek poza murami miejskimi kojarzony był na ogół bardzo negatywnie. „Wyrzuceni” po śmierci poza nawias społeczeństwa mieli być ci, którzy i za życia na to nie zasługiwali: grzesznicy, samobójcy, grzesznie, czyli nieuleczalnie chorzy itd. Powszechnie funkcjonowało w społeczeństwie określenie "psi pochówek". Znalazło to swoje odzwierciedlenie później w pochówkach na cmentarzach zamiejskich, kiedy to społecznie nieakceptowani grzebani byli pod cmentarnym płotem. Układ organizacyjny, rozplanowanie przestrzenne wszystkich starszych, niejednokrotnie wykorzystywanych od czasów swego powstania cmentarzy jest w zasadzie podobny. Jest to, więc obszar ogrodzony z jedną lub kilkoma bramami, z których jedna pełni zawsze funkcję bramy głównej, reprezentacyjnej. Dalej, za ową bramą główną biegnie aleja (lub równolegle w zależności od wielkości cmentarza kilka alej), w których doczesne miejsce spoczynku znaleźli członkowie rodów wybitnie zasłużonych dla danej społeczności, patrycjuszy, wybitnych obywateli, patriotów lub po prostu tych, którzy posiadając fortunę stanowili finansowy establishment miasta. Grobowce w tych częściach cmentarza są obszerne, wyniesione ponad poziom gruntu, a ich układ architektoniczny i zdobnicze detale świadczyć miały o bogactwie, i gustach ich właścicieli. Za aleją główną i dalej rozciągają się kwatery zwykłych obywateli, w których chowani są ci, którzy mniej lub bardziej godnie przeżywali swe życie. Niektóre cmentarze posiadają skromne kaplice, choć nie brakuje i takich, na których stoją duże kościoły (np. warszawski kościół Karola Boromeusza na Starych Powązkach) Krzyże i stanowiska archeologiczne w Środzie
Zabytki, stanowiska archeologiczne, krzyże i figury na terenie Środy Wielkopolskiej

Pomniki i tablice na terenie Środy

Rocznice średzkie i pomniki >>


Pamięć miasta tworzą ludzie i budowle. Nic tak nie spaja ludzi i budowli w zbiorowej świadomości jak pomniki, które
cementują narodową tożsamość pozwalając kolejnym pokoleniom czytać historię własnego narodu i uczyć się jej. Tablic i pomników nie brakuje w Środzie. Warto pamiętać także słowa Stanisława Jerzego Leca: "Burząc pomniki, zostawcie cokoły - zawsze mogą się przydać..".
pomniki mapa

Pomniki (w nawiasie numery na planie): Obeliski i figury (w nawiasie numery na planie): Tablice pamiątkowe (w nawiasie numery na planie):

Dąbrowski Dąbrowski
Jedyny w Polsce pomnik Jana Henryka Dąbrowskiego stanął przy "trakcie winnogórskim", czyli ulicy imienia bohatera z pomnika, z okazji 200 rocznicy powstania "Mazurka Dąbrowskiego". Autorem pomnika jest znany poznański artysta rzeźbiarz Robert Sobociński. Pomnik przedstawiający wodza Legionów, dosiadającego, spinającego, konia odlany jest z brązu, a jego waga wynosi 1500 kg. Pięciometrowej wysokości postument, wykonany z głazów, waży 24 tony. W odsłonięciu pomnika, 14 czerwca 1997r. uczestniczyło wielu przedstawicieli władz krajowych i wojewódzkich. Na mosiężnej tablicy, stylizowanej na sztandar,  przymocowanej do granitowego cokołu, wytłoczono legionowego orła i napis "marsz, marsz Dąbrowski..."
nr 1 na planie >>
Szlak kulturowy Mazurka Dabrowskiego >>
Jan Henryk Dąbrowski >>
Kanon Krajoznawczy Ziemii Średzkiej >>

Dąbrowski

pomnik harcerzy
W miejscu założenia pierwszej drużyny harcerskiej w Środzie stoi dziś pomnik poświęcony wszystkim średzkim harcerzom, a ulica przy której stoi to ulica Harcerska, która przed wojną nazywała się Żrenicką. Pomnik, w postaci granitowego głazu osadzonego na niskim cokole z granitowych kostek, odsłonięto 16.09.1979 r. Prócz krzyża harcerskiego na granitowym, skośnie ściętym, głazie wyryto napis: "MIEJSCE ZAŁOŻENIA PIERWSZEJ DRUŻYNY HARCERZY 18.05.1916". 12.09.1981 roku, podczas obchodów 65 rocznicy średzkiego hufca do kamienia dodano mosiężną tablicę z napisem: "HARCERZOM ZIEMI ŚREDZKIEJ, POLEGŁYM W II WOJNIE ŚWIATOWEJ". Stąd do pomnika Dąbrowskiego tylko 100 metrów, wszak Harcerska to naturalne przedłużenie ul. Dąbrowskiego w kierunku Winnej Góry i Miłosławia.

nr 2 na planie >>

cukrownia
Idąc od pomnika Dąbrowskiego ulicą Niedziałkowskiego w kierunku stacji PKP, na przeciwko głównego wjazdu do średzkiej cukrowni napotykamy kolejny ślad krwawych wydarzeń sprzed 60 lat. W miejscu dzisiejszego pomnika był niewielki mostek, w okolicach którego 1 września spadła jedna z niemieckich bomb, zabijając siedmiu uciekających z bombardowanej cukrowni robotników. Odsłonięcie pomnika, autorstwa Kazimierza Ulatowskiego z Poznania nastąpiło w 1946r., a inicjatorami jego budowy byli pracownicy i dyrekcja cukrowni. Pomnik w kształcie wieży, zbudowany jest z granitowych kamieni. Góra wieży z niewielkim gzymsem przykryta jest czworograniastym, mosiężnym daszkiem, który pokryty jest już pattyną. Do frontowej elewacji wieży przymocowany jest drewniany krzyż z wizerunkiem Chrystusa, pod którym wmurowana jest marmurowa tablica z nazwiskami ofiar. Całość stoi na podwójnym cokole, zarośniętym dziś bluszczem.

nr 3 na planie >>
Średzka cukrownia >>

Przekraczamy tory kolejowe na lini Poznań - Kluczbork i kierujemy się starym traktem na Nowe Miasto. Ok 200 metrów od torów, w cieniu sosen stoi pomnik upamiętniający miejsce straceń 21 Polaków  17 września 1939r. Ofiary obydwu mordów zakopano pośpiesznie wzdłuż nasypu kolejowego. Ofiary z 17 września zakopano przed pomnikiem, a ofiary z 20 października pomiędzy stawem, a torem po jego wsch. stronie. Z obydwu miejsc szczątki ofiar ekshumowano w 1945r. i pochowano w zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich Od 1990 roku przy pomniku znajdują się tablice informacyjne o miejscu kaźni i nazwiska zabitych oraz nazwiska rozstrzelanych 20 października na średzkim rynku.(18-tu z egzekucji 17.IX i 16-tu z egzekucji 20.X).  Pomnik to granitowy jednolity cokół na trzech niewielkich, piramidalnie ustawionych postumentach, na którym wyryto napis: "MIEJSCE STRACEŃ 21 POLAKÓW. ZGINELI Z RAK HITLEROWCÓW 17.09.1939". Pomnik wykonali pracownicy cukrowni Środa. Na granitowym cokole umieszczono stalowy krzyż z wizerunkiem Chrystusa. Po drugiej stronie toru w pobliżu ogrodów działkowych odsłonięto tablicę upamiętniającą pochówek rozstrzelanych na Średzkim Rynku.
nr 4 na planie >>
Łąki kijewskie
Tablica upamiętniająca miejsce pochówku rozstrzelanych 20.X.39r >>
Tablica upamiętniająca miejsce egzekucji 20.X.39r >>
Pomnik na planie i inne z nim związane pomniki >>

Łąki Kijewskie Łąki Kijewskie
Tablica po lewej zawiera błąd: ofiar rozstrzelanych w ramach operacji Tannenberg 20 października 1939r  nie pochowano w tym miejscu, lecz na wsch. od toru kolejowego przy stawach cukrowni.

20 października 2009r. z inicjatywy Średzkiego Towarzystwa Kulturalnego dokonano uroczystego odłonięcia na łąkach kijewskich pamiątkowej tablicy informującej o miejscu tymczasowego pochówku 29 Polaków rozstrzelanych w egzekucji 20 października 1939 roku na Starym Rynku w Środzie w ramach nazistowskiej operacji "Tannenberg". Na średzkim cmentarzu pochowano 16 osób w tym 1 o nieustalonych personaliach. Tablica granitowa umieszczona została mosieżnymi śrubami na głazie. Napis na tablicy głosi: "Na tym terenie pogrzebano 29 Polaków rozstrzelanych przez hitlerowców 20 X 1939 roku na Starym Rynku w Środzie Wlkp. Po ekshumacji w czerwcu 1945 roku ciała pochowano na cmentarzach parafialnych.". Po drugiej stronie toru znajduje się pomnik upamiętniający miejsce straceń i tymczasowego pochówku z 17.IX.1939r
nr 5 na planie >>
tablica 17 września
pomniki

pomnik ZNP
Wracając w kierunku centrum, przy ulicy Lipowej i budynku szkoły znajduje się bardzo podobny w formie do pomnika harcerzy pomnik upamiętniający pomordowanych nauczycieli w czasie II w. św. Pomnik odsłonięty został w 1967r. Na trzech poziomych, nieznacznie oddzielonych od siebie płytach granitowych o postrzępionych brzegach umieszczono pionowy płaski głaz granitowy na którym umieszczono napis: "PAMIĘCI 27 NAUCZYCIELI POWIATU ŚREDZKIEGO POMORDOWANYCH PRZEZ HITLEROWSKI FASZYZM W LATACH 1939-1945 ZWIĄZEK NAUCZYCIELSTWA POLSKIEGO W 700 LECIE M. ŚRODY - WRZESIEŃ 1967". Autorem pomnika jest Tadeusz Kowalczyk z Poznania.

nr 6 na planie >>

pomnik nauczycieli

Gimnazjum
szkoła

Przy  wejściu głównym do d. Szkoły Podstawowej nr 1 znajdują się trzy tablice. Tablica marmurowa informuje o mieszczącej się w budynku Szkole Podstawowej nr 1.  Druga, niewielkich rozmiarów zawiera daty "1908-2004". Została uroczyście odsłonięta w czerwcu 2004 roku podczas uroczystości zamknięcia szkoły i przekazania symbolicznych kluczy gimnazjum mieszczącym się w tym samym budynku. Szkoła powszechna (katolicka) istniała od czasów napoleońskich w budynku przy ulicy Szkolnej w którym było tylko 8 izb. W 1911 roku szkołę przeniesiono do nowo oddanego, 22 izbowego budynku przy ulicy Lipowej. 15 maja 1919 roku w szkole rozpoczęto naukę w języku polskim.  Od 1933 roku w budynku funkcjonowała także Publiczna Szkoła Powszechna nr 2, którą następnie przeniesiono do budynku Kasy Chorych (ul. Dąbrowskiego - mieści się tam obecnie). Trzecia tablica - granitowa ze złoconymi literami informuje o mieszczącej się w budynku izbie pamięci żołnierzy II w. św. powstałej z inicjatywy żołnierzy AK.


liceum, tbl. powstańców
Od szkoły i pomnika nauczycieli idziemy tzw "czarną drogą" lub, jak kto woli, parkiem z "ogródkami jordanowskimi" po których dziś nie pozostał już ślad, a całe - skądinąd ładne - założenie parku oszpecone zostało swego czasu "przerośnietą" halą sportową  szkoły podstawowej nr 1. To "skrót" pomiędzy Lipową  a przedłużeniem Ks. Kegla, którym dochodzimy do okazałego gmachu liceum ogólnokształcącego im Powstańców Wielkopolskich. Obok głównego wejścia do budynku umieszczono dwie tablice pamiątkowe. Pierwsza z nich, dolna, umieszczona w 1981r, upamiętnia profesorów gimnazjum pomordowanych i poległych w II w.św. Tablica wykonana jest z marmuru i wymienia imiona i nazwiska poległych nauczycieli. 
Druga, to granitowa tablica upamiętniająca nadanie liceum patrona Powstańców Wielkopolskich, tego jedynego zwycięskiego w dziejach Polski zrywu narodowowyzwoleńczego. Przedstawia krzyż powstańczy i pierwsze słowa Roty: "Nie rzucim ziemi skąd nasz ród".
nr 8 na planie >>

tablica powstańców wielkopolskich liceum
Tablica zarośnięta bluszczem przed remontem
budynku liceum
Budynek liceum po remoncie. lipiec 2007

liceum
Budynek Liceum Ogólnokształcącego na zdjęciu z lipca 2015 roku. Fontannę na skwerze po lewej stronie
zajął w końcu 2018 roku pomnik powstańców wielkopolskich.

pomnik powstańców wielkopolskich
W 2015 roku Rada Miejska, z inicjatywy Stowarzyszenia Rodzin Powstańców Wielkopolskich podjęła decyzję o budowie pomnika Powstańców Wielkopolskich. Okazją do jego odsłonięcia miała być przypadająca w 2018 roku 100 rocznica powstania. Miejscem lokalizacji pomnika ustalono skwer przed budynkiem Liceum Ogólnokształcącego, noszącego imię Powstańców Wielkopolskich. Autorem pomnika jest prof. Wiesław Koronowski z Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu. Przedstawia powstańców, których "bierze  w opiekę" orzeł w koronie z rozpostartymi skrzydłami. Wyryto na nim fragmenty wierszy traktujących o powstaniu. Na cokole znalazł sie napis "POWSTAŃCOM ZIEMI SREDZKIEJ - CHWAŁA". Pomnik uroczyście odsłonięto 21 grudnia 2018 roku.

nr 40 na planie  >>

pomnik powstańców wielkopolskich1

pomnik powstańców wielkopolskich

pomnik powstańców wielkopolskich

pomnik ławeczka ks. Raczkowskiego
Z inicjatywy fotografa Józefa Odalanowskiego zrealziowano z budżetu obywatelskiego pomnik - ławeczkę poswięcony wieloletniemu proboszczowi parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa, ks. kanonikowi Wojciechowi Raczkowskiemu. Autorem pomnika jest Adam Wójkiewicz. pomnik został odlany w brązie w pracowni Puiotra Garstki. Postać ks. kanonika, naturalnych rozmiarów umieszczona jest na ławce o długości 150 cm. Na oparciu ławki umieszczono napis "KSIĄDZ KANONIK WOJCIECH RACZKOWSKI 1932-2013". Integralna części akompozycji są gołębie: na oparciu ławki w jej pobliżu. Pomnik odsłonięto 21 kwietnia 2018 roku.






nr 39 na planie  >>

pomnik ławeczka ks. Raczkowskiego

pomnik ławeczka ks. Raczkowskiego

pomnik 700 lecia
Idąc dalej ulicami Wiosny Ludów i Mała klasztorna wchodzimy na Rynek. Do września 2010r w  południowo - zachodniej cześci rynku stał pomnik 700 lecia miasta, który stanął na płycie rynku w 1967r na miejscu istniejącej tutaj do 1930r. figury NMP. W związku z rewitalizacją średzkiego rynku prowadzoną w l. 2010-2011 pomnik przeniesiony został na skwer przy ulicy Kilińskiego. Monument składa się z kilkunastu nieregularnych, połączonych ze sobą, brył betonowych, na których umieszczono płaskorzeźbę z herbem Środy i napisy:  "700 LAT". Pomnik, autorstwa Jerzego Szałankiewicza z Poznania, stanął początkowo na powierzchni rynku. W latach 1979-81, w związku z renowacją nawierzchni pomnik umieszczono, ok. 1 metr poniżej poziomu rynku.


nr 9 na planie >>

tablice Na pomniku pojawiły się z czasem trzy tablice: pamięci średzian - uczestników Powstania Wielkopolskiego (1988r), w 50-tą rocznicę wybuchu II w.św. (1989r), oraz  w 75-tą rocznicę związku inwalidów wojennych RP (1994r).
plan >>
Średniowieczna Środa >>

Pomnik do września 2010 stał na średzkim rynku (zdjęcie po lewej). Nowym miejscem pomnika 700 - lecia, stał się skwer przy zbiegu ulic Kilińskiego i Kościuszki (zdjęcie poniżej) pomnik 700 lecia miasta, sąd

pomnik 700 lecia
Prawdopodobnie już w czasach nowożytnych w płd-zach części rynku, u wylotu ulic Krótka i św. Wawrzyńca stanęła figura NMP. Być może, początkowo stała w tym miejscu figura św. Wawrzyńca co korespondowało by z patronem pobliskiej ulicy. Ok. 1930r, ze względu na fatalny stan obydwie figury zostały definitywnie usunięte z rynku. Zobowiazaniem społeczeństwa miała powstać nowa figura NMP, której lokalizacją miał być skwer na plantach, ten sam, który pod koniec XX wieku zajął obelisk ks. Kegla. Do budowy pomnika, pod który kamień węgielny wbudowano w 1939r nie doszło. W 1967r w tej części rynku stanął pomnik 700 lecia miasta. Po kolejnej modernizacji rynku ponownie odsłonięto figurę (wraz z figurą św. Wawrzyńca) NMP. Pomnik składa się z wykonanej z piaskowca kolumny (w przekroju kwadratowym i kolistym) o wysokości 4m oraz figury MB z brązu o wysokości 170cm (+30 cm kula ziemska pod stopami NMP). Całość monumentu osiąga wysokość 6m. Uroczystego odsłonięcia figur dokonano 22.09.2012r.


nr 10 na planie >>
figura NMP
figura św. Wawrzyńca
Figura św. Wawrzyńca stanęła na średzkim rynku prawdopodobnie już w czasach nowożytnych, choć dokładnej daty rocznej (podobnie jak w wypadku figury NMP) póki co ustalić się nie da. Być może pierwotną lokalizacją figury był wylot ul. św. Wawrzyńca, a po wystawieniu figury NMP przesunięto ją w narożnik płd-wsch. Ze względu na fatalny stan techniczny obydwie figury rozebrano ok. 1930r.Po kolejnej modernizacji rynku ponownie odsłonięto pomnik (wraz z figurą NMP) św. Wawrzyńca. Pomnik składa się z wykonanej z piaskowca kolumny (w przekroju kwadratowym i kolistym) o wysokości 4m oraz figury z brązu o wysokości 200cm. Całość monumentu osiąga wysokość 6m. Uroczystego odsłonięcia figur dokonano 22.09.2012r




nr 11 na planie >>

tablica AK
Na budynku sądu znajdują się trzy tablice. Pierwsza z nich to, wykonana z czarnego marmuru upamiętnia żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa poległych w latach 1939-1956r. Tablica odsłonięta została w roku 1995 w dniu Święta Niepodległości. Złoconymi literami napis brzmi: BOHATERSKIM ŻOŁNIERZOM ARMII KRAJOWEJ INSPEKTORATU ŚRODA POLEGŁYM W LATACH 1939-1956 SPOŁECZEŃSTWO MIAST I GMIN SRODA WLKP ŚREM WRZEŚNIA KOSTRZYN KÓRNIK NEKLA DOMINOWO KRZYKOSY NOWE MIASTO ZANIEMYŚL MIŁOSŁAW. Przytwierdzona jest do ceglanego muru sądu czterema mosiężnymi, ozdobnymi śrubami.




nr 12 na planie >>
tablica na planie i inne z nią związane miejsca >>
tablica dowódców Inspektoratu AK Środa na średzkim cmentarzu >>

tablica rozstrzelanych
Tuż obok znajduje się tablica poświęcona  pamięci rozstrzelanych w tym miejscu 20 października 1939r. 29 Polaków. Ofiary pochowano przy stawach cukrowni, w pobliżu miejsca egzekucji i pochówku z 17.IX.39r. Ofiary ekshumowano po zakończeniu wojny i pochowano w zbiorowej mogile na kwaterze Powstańców Wielkopolskich średzkiego cmentarza. Rozbudowa otoczenia tablicy dokonana w 1997r, spowodowała, że powstał monument o manierystycznych zapędach nie mający nic wspólnego z dostojeństwem i zadumą należną miejscu kaźni. W rezultacie licznych protestów, podczas renowacji elewacji gmachu sądu część monumentu zdemontowano pozostawiając pięć tablic: główną z nazwiskami ofiar i cztery ze słowami ZGINELI ABYŚMY ŻYLI WOLNI. Nad tablicą z nazwiskami umieszczono krzyż.




nr 13 na planie >>
tablica na planie i inne z nią związane miejsca >>

tablica AK na sądzie akcja proso II
W połowie 2018 roku po przeciwległej stronie wejścia do budynku odsłonięto trzecia tablicę w kształcie identycznym jak pierwsza. Wykonana z czarnego marmuru upamiętnia żołnierzy Armii Krajowej uczestników operacji zrzutowej w nocy z 14 na 15 września w Janowie (zrzutowisko PROSO II w ramach akcji Riposta). Złoconymi literami napis brzmi: "PAMIĘTAJMY O TYCH CO JUŻ POWROTU NIE MAJĄ. OFICEROWIE I ŻOŁNIERZE ARMII KRAJOWEJ, KTÓRZY W DNIU 14/15 WRZEŚNIA 1943 ROKU ODEBRALI NA TERENIE JANOWA ALIANCKI ZRZUT BRONI DLA INSPEKTORATU REJONOWEGO AK ŚRODA. PO WYKRYCIU ZRZUTU PRZEZ NIEMCÓW WSZYSCY ZOSTALI ARESZTOWANI I ZAMORDOWANI W HITLEROWSKICH OBOZACH KONCENTRACYJNYCH." Dalej tablica wymienia nazwiska żołnierzy sztabu i placówek gmin Dominowo, Nekla i Kostrzyn. Napis kończy wezwanie "CHWAŁA BOHATEROM!" Tablica przytwierdzona jest do ceglanego muru sądu czterema mosiężnymi, ozdobnymi śrubami.



nr 38 na planie >>

tablice na budynku sądu Zdjęcie sprzed modernizacji rynku dokonanej
w 2010r (latarnie), już po renowacji budynku sądu.

tablice na gmachu sądu 0 - tablica AK
0 - tablica pamięci rozstrzelanych
0 - tablica AK operacji Riposta.

tablice na gmachu sądu

Hotel Hutner Hotel Hutner
9 września 2005 roku w ramach obchodów 40 lecia Średzkiego Towarzystwa Kulturalnego odbyło się uroczyste odsłonięcie tablicy pamiątkowej ufundowanej przez pp. Budaszów, obecnych właścicieli budynku d. hotelu Huttner. Hotel ten, podobnie jak słynne "kasyna" i "bazary" Poznania, Śremu, Miłosławia i wielu innych miast i miasteczek Wielkopolski był ważnym ośrodkiem umacniania narodowej tożsamości, organicznikowskiej walki z germanizacją; miejscem spotkań założycielskich wielu organizacji i ważnych dla lokalnej społeczności uroczystości. Tablica jest mosiężna z czarnymi litografowanymi literami. Niestety obraz całości psuje błąd ortograficzny w napisie.

nr 14 na planie >>

Hotel Hutner
Hotel Hutner. Obecnie hotel i restauracja.

pomnik MB
Figura Matki Boskiej stanąć miała w 1939 roku jako pomnik Królowej Korony Polskiej, wotum obywateli Środy, na plantach mniej wiecej w miejscu dzisiejszego obelisku ku czci Ks. Kegla. Dwa miesiące przed wybuchem wojny wmurowano nawet kamień węgielny. Sam pomnik, którego autorem miał być prof. Michałowski nie powstał, choć były już jego plany. Miał mieć wraz z cokołem 8,70 m wysokości z czego sama figura - 2,24 m. Cokół w kształcie wyniesionej na kamiennej wieży korony, miał stać na podstawie ok. pół metrowej wysokości na planie kwadratu. Od cokołu wychodziły cztery pilastry zakończone, na wysokości 3/4  cokołu, rzeźbami orłów. Matka Boska ukoronowana, z atrybutami władzy królewskiej w dłoniach, przedstawiona była w pozycji stojącej. Obecna Figura MB powstała tuż po II w.św. z inicjatywy rodziny Machajewskich (byli także inwestorami) jako wotum za przetrwanie okupacji, a jej autorem był prof. Wojtowicz. Z przyczyn politycznych figura nie stanęła na planowanym, przedwojennym miejscu, lecz (w 1950r) w załomie masywu wieży i nawy południowej kolegiaty średzkej. Przedstawia stojąca postać MB z dzieciątkiem na ręku. Obydwie postacie są koronowane. Figura umieszczona jest na niewysokim cokole na planie kwadratu.


nr 15 na planie >>

tablica Jana Pawła II
wejście do kruchty południowej Tuż obok, po drugiej stronie wejścia do kruchty południowej 2 kwietnia 2005 roku umieszczono tablicę poświęconą pamięci wielkiego Polaka, papieża Jana Pawła II, który 30 czerwca 1968 przebywał w średzkiej kolegiacie z duszpasterska wizytą. Bogato zdobiona (herb papieski, popiersie Jana Pawła II, bordery)  tablica wykonana jest z mosiądzu.


nr 15 na planie >>

tablica katyńska
21 kwietnia 2010r w ramach obchodów 70 tej rocznicy zbrodni katyńskiej, z udziałem władz samorządowych (wojewódzkich, powiatowych i gminnych), wojska, harcerzy, duchowieństwa, organizacji kombatanckich i mieszkańców odłonięto pamiątkową tablicę upamiętniającą ofiary "zbrodni katyńskiej" pochodzące z terenu ziemi średzkiej. Tablicę której autorem  jest Adam Wójkiewicz, wmurowano we wnękę wewnętrznej strony muru okalającego dziedziniec kolegiacki, po  północnej stronie świątyni. Wnęka ta stanowiła dawne przejście do ogrodów kolegiackich położonych na stoku,  do ulicy Dolnej. Obok tablicy posadzono również pamiątkowy świerk przywieziony z Katynia. Uroczystość - Apel Poległych poprzedziła msza święta. Kompozycja składa się z dwóch plastycznych tablic: dużej, na której znajduje się centralna postać odwróconego tyłem jeńca ze skrępowanymi rękoma, w otoczeniu nazwisk zamordowanych, oraz małej z napisem okolicznościowym i plastyczną rogatywką na lewym rogu. Na tablicy znalazły się nazwiska 34 zidentyfikowanych "średzkich" ofiar Katynia, Charkowa i Miednoje.





tablica katyńska
Otoczenie "tablicy katyńskiej" na dziedzińcu średzkiej kolegiaty. Po lewej stronie krzyż misyjny.
Tablice wmurowano w dawne przejście prowadzące do ogrodów kolegiackich, znajdujących się na skarpie do ul. Dolnej.

tablica ks. Meissnera
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 29 listopada 1959r. Tablica poświęcona jest ks. Mieczysławowi Meissnerowi, zasłużonemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, duchowemu przywódcy ziemi średzkiej w Powstaniu Wielkopolskim, odnowicielowi kolegiaty i inicjatorowi powstania kwatery Powstańców Wielkopolskich na średzkim cmentarzu, w której także został pochowany.
W 2001r. wybrany został przez średzian człowiekiem stulecia.

nr 17 na planie >>
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica ks. Krajewskiego
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 22 listopada 2008r. Tablica poświęcona jest ks. Janowi Krajewskiemu, pierwszemu powojennemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, jej odnowicielowi kolegiaty po zniszczeniach wojennych, prepozytowi i szambelanowi Jego Świętobliwości Piusa XII. Ks. Jan Krajewski pochowany został na średzkim cmentarzu.



nr 17 na planie >>
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica ks. Janickiego
Tablica marmurowa na południowej ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 29 listopada 1959r. Tablica poświęcona jest ks. Stanisławowi Janickiemu, ostatniemu przedwojennemu proboszczowi średzkiej kolegiaty, zamęczonemu przez okupanta w Forcie VII w Poznaniu.



nr 17 na planie >>
Tablica na planie kolegiaty >>

południowa ściana kruchty
Widok na południowa ścianę kruchty pod wieżą. Od lewej tablice:
ks. Meissnera, ks. Krajewskiego i ks. Janickiego

tablica K. Zaremby
Tablica marmurowa na zachodniej (wejściowej)  ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 14 czerwca 1964r. Tablica poświęcona jest Franciszkowi ksaweremu Zarembie, wybitnemu, długoletniemu organiście średzkiej kolegiaty i zażożycielowi chóru pw. św. Cecylii



nr 17 na planie >>
Tablica na planie kolegiaty >>

tablica pomordowanych i poelgłych w II w.św.
Tablica marmurowa na zachodniej (wejściowej)  ścianie kruchty, pod wieżą (wejście główne) średzkiej kolegiaty, odsłonięta 1 września 1976r. Tablica poświęcona jest wszystkim poległym i zamordowanym w latach II wojny światowej.


nr 17 na palnie >>
Tablica na planie kolegiaty >>

R. Berwiński
Idąc dalej ulicą Limanowskiego warto na chwilę zatrzymać sie przy gmachu Biblioteki Miejskiej. Do 1939 istniała w tym miejscu synagoga wyznania Mojżeszowego gminy żydowskiej w Środzie. Zbudowana w 1871 roku, do wybuchu II w. św. pełniła swoją rolę. Zamieniona  przez  okupanta w magazyny, nie wyszła z tej roli także i po wojnie. Wreszcie opuszczony gmach, po przebudowie zaadoptowany został w 1976r na potrzeby "Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy im. Ryszarda  Berwińskiego w Środzie". Na rogu budynku umieszczono granitową tablicę z informacją  o fakcie istnienia synagogi. W 1985 roku, z okazji 40-lecia Biblioteki Publicznej tuż obok wejścia umieszczono mosiężną tablicę z wizerunkiem Berwińskiego i okolicznościowym tekstem.

nr 18 na planie >>
szlak Ryszarda Berwińskiego >>
biblioteka synagoga
O - tablica synagogi O - tablica R. Berwińskiego
Pomiędzy ratuszem a parcelą Biblioteki Miejskiej znajduje się niewielki skwer na którym stoi pomnik ks. Augustyna Szamarzewskiego (1832-1891), wieloletniego wikarego średzkiej kolegiaty i wybitnego społecznika, twórcy Towarzystwa Rzemieślniczego w Środzie oraz form bankowości samorządowej polskiej, z powodzeniem konkurujących z pruskimi formami bankowymi, dwukrotnego więźnia pruskich twierdz.
Miejsce upamiętnienia składa się z kompozycji granitowej ławki i połączonej z nią brązowej figury ks. Szamarzewskiego. Pomnik - figurę ks. Szamarzewskiego, autorstwa Chrystiana Gomolca, odlano w firmie Brąz-Art pp. Kwiecińskich z Pleszewa. Odsłonięcia pomnika dokonano 8 października 2016 roku.

Szamarzewski

Szamarzewski_1


pomnik Armii Poznań
Pomnik bohaterkiej Armii "Poznań" stanął 15 września 1979 roku z okazji 40 rocznicy Września 39'. przy ulicy Limanowskiego, na Placu Armii "Poznań". Autorami projektu są Bogdan Biały i Franciszek Dzikowski. Monument składa się z dwuczłonowego cokołu na planie kwadratów na którym umieszczono wrześniowego Orła. Całość wykonana z polerowanych płyt granitowych ustawiona jest po jednej stronie niskiego płaskiego tarasu wykonanego w tej samej technice. Po drugiej stronie tarasu umieszczono mosiężny krzyż Virtuti Militari i maszty do flag. Na cokole umieszczono mosiężną tablicę z napisem "ŻOŁNIERZOM BOHATERSKIEJ ARMII POZNAŃ SPOŁECZEŃSTWO ZIEMI ŚREDZKIEJ". pomnik otoczony jest formowanym w kształcie krzyża żywopłotem.
Po kradzierzy tablicy na monumencie umieszczono w grudniu 2017 roku jej nową wersję. Nowa tablica zawiera herb Środy i wizerunek krzyża Virtutti Militari. Jej autorem jest Piotr Garstka
nr 19 na planie >>

pomnik armii poznań
Zdjęcie z lipca 2015 roku. Pomnik ze starą tablicą.

tablica Palinkiewiczów 23 stycznia 2012r w 67 rocznicę wyzwolenia Środy spod niemieckiej okupacji odsłonięto tablicę upamiętniajaca Stanisławę Palinkiewicz i jej syna Lecha, członków sztabu Inspektoratu Środa Armii Krajowej, którzy ponieśli śmierć w hitlerowskich obozach koncentracyjnych - Stanisława w Ravensbruck, Lech w Żabikowie. Tablicę ufundowało średzkie Koło Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.


nr 20 na planie >>
pl. Armii Poznań

pomnik powstańców
W jedynym w naszych dziejach udanym zrywie narodowowyzwoleńczym, średzianie wzięli bardzo aktywny udział, tworzac własne oddziały i walcząc na wielu jego frontach. Już po zakończeniu Powstania utworzone Towarzystwo b. Uczestników Powstania Wielkopolskiego  rozpoczęło starania o uczczenie walczących w tym zrywie. Od 1928r. trwały starania o stworzenie oddzielnej kwatery na średzkim cmentarzu, które staraniem proboszcza kolegiaty i jednego z uczestników powstania, ks. Meissnera znalazły swój finał w roku 1935. Kwatera założona została na gruncie zakupionym w 1932r i dołączonym do średzkiego cmentarza od strony wschodniej. 11 sierpnia 1935r, w uroczystej procesji przeniesiono na nowe miejsce spoczynku prochy 9 powstańców pochowanych początkowo przy cmentarnej kaplicy. W latach 1935 - 2008 pochowano w kwaterze 178 osób, w tym 136 Powstańców Wielkopolskich. Pomnik i kwatera przechodziły różne koleje losu i koncepcje architektonicznie. w 2008r. dobiegły dziesięcioletnie prace rewitalizacyjne, zakończone odrestaurowaniem pomnika. Autorem nowej koncepcji architektonicznej kwatery był artysta - plastyk Jacek Korpanty.
W końcu kwatery stoi na na kubicznym cokole z jasnego, polerowanego granitu masywny krzyż granitowy, polerowany w kolorze czarnym. Na cokole zdobionym elementami z polerowanego, czarnego granitu z trzech stron umieszczono tablice z tegoż samego materiału:
  • strona lewa: ważniejsze bitwy powstańcze (14 miejsc)
  • strona prawa: poświęcona Alfredowi Milewskiemu, dowódcy 1. Kompanii Średzkiej oraz jego żonie Sabinie, uczestniczce powstania (obydwoje pochowani w Wielkiej Brytanii).
  • frontowa: orzeł powstańczy i napis "DLA CIEBIE POLSKO I DLA TWEJ CHWAŁY"
Przed pomnikiem umieszczono trzy tablice granitowe z krzyżami powstańczymi i nazwiskami 9 powstańców pochowanych w zbiorowej mogile w 1935r.

pomnik Powstanców Wielkopolskich pomnik Powstanców Wielkopolskich

kwatera Powstańców Wielkopolskich pomnik powstańców
Kwatera Powstańców Wielkopolskich Pomnik przed renowacją
przeprowadzoną w 2008r.

27 grudnia 2005r z okazji 87 rocznicy Powstania Wielkopolskiego odsłonięto tablicę o wymiarach 2,8 na 1,7m, składajaca się z trzech części wykonanych z czarnego granitu na której wyryto nazwiska 367 powstańców związanych z ziemią średzką. Z okazji 90-tej rocznicy wybuchu Powstania do listy dopisano 17 nazwisk. Autorem projektu tablicy był Artur Herkt, a jej fundatorem Rada Miasta i społeczność średzka. Z okazji 96 rocznicy wybuchu Powstania, w 2014 r, dodano czwartą część tablicy z nową listą nazwisk (126) i powstańczą rozetą. Zdjęcie po lewej przedstawia tablicę w układzie pierwotnym, zaś po prawej - po dopisaniu nowych nazwisk. Pod spodem obecny wyglad tablicy.
nr 22 na planie >>
tablica w kwaterze powstańców tablica powstańców
Tablica w pierwotnej wersji. 2005 r Tablica po dopisaniu 17 nazwisk w 2008 r.

tablica powstańców
Tablica po dodaniu czwartej części. 2015 rok
pomnik bractwa kurkowego
Po lewej stronie kwatery powstańców wielkopolskich, w grudniu 2011 roku odsłonięto obelisk poświęcony Braciom Kurkowym, uczestnikom Powstania Wielkopolskiego.



nr 42 na planie >>

tablica rozstrzelanych - cmentarz tablica rozstrzelanych
Idąc od kwatery powstańców do wyjścia głównego wchodnią ścianą" cmentarza natkniemy się na tablicę upamiętniającą miejsce śmierci dwóch Polaków rozstrzelanych przez hitlerowców. Granitowa tablica o wymiarach 50x40 cm mieści wyryty srebrzony napis: "W TYM MIEJSCU 11 WRZEŚNIA 1939r ZOSTAŁO ROZSTRZELANYCH PRZEZ NIEMCÓW DWÓCH MŁODYCH POLAKÓW JÓZEF RATAJCZAK LAT 18 ZAM. WE WSI ZBĘCHY POW. KOŚCIAN, NN DANE PERSONALNE NIE USTALONE. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI" Ofiary pochowane zostały z zbiorowej mogile w kwaterze Powstańców Wielkopolskich.
nr 23 na planie >>

tablica żołnierzy AK
Tablica na ścianie kaplicy cmentarza, z czarnego marmuru na której złotymi literami wygrawerowano stopień, imię i nazwisko dwunastu dowódców Inspektoratu „Środa” Armii Krajowej pomordowanych przez hitlerowców w obozach zagłady oraz 38 żołnierzy Armii Krajowej pochowanych na średzkim cmentarzu. Tablica o wymiarach 1,50 na 0,9 m do ściany kaplicy przytwierdzona jest mosiężnymi śrubami. Uroczystego odsłonięcia dokonano 16.10.2007r.
nr 24 na planie >>
kaplica z tablicą AK

figura MB na Jażdżewskiego
Idziemy dalej ulicą Witosa i skręcamy w Jażdżewskiego. Tutaj, w zakręcie ulicy stoi figura pełniąca ongiś rolę przydrożnej kapliczki na drodze opuszczającej Przedmieście Wszystkich Śwętych w kierunku na Kostrzyn. Przedstawia Matkę Bożą z dzieciątkiem na prawej ręce, ustawioną na wysokim cokole na planie koła.







nr 25 na planie  >>

27 grudnia 2011r. w 93 rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego odsłonięto tablicę upamietniająca twórców sztabu 1. Ochotniczej Kompanii Średzkiej. Tablicę odsłonili: o. Karol Meissner - bratanek ks. Mieczysława Meissnera, ówczesnego proboszcza kolegiackiego i współtwórcy 1.OKŚ, potomkowie dowódcy 1.OKŚ - Alfreda Milewskiego i Maria Mielcarzewicz, prezes Stowarzyszenia Rodzin Powstańców Wielkopolskich w Środzie. Tablica z wizerunkiem powstańczego orła  i napisem 1. Komp. Średzka (motyw z kompanijnego sztandaru) zawisła na ścianie budynku probostwa kolegiackiego w którym doszło do powołannia kompanii. Napis na tablicy: "W TYM MIEJSCU 27 GRUDNIA 1918 ROKU KS. MIECZYSLAW MEISSNER i ALFRED MILEWSKI POWOŁALI SZTAB WOJSKOWY 1. OCHOTNICZEJ KOMPANII ŚREDZKIEJ. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI. WDZIĘCZNI ŚREDZIANIE. 27 GRUDNIA 2011".
nr 26 na planie >>
probostwo probostwo - tablica
26.06.2006 r. podczas obchodów 90-tej rocznicy powstania średzkiego szpitala, odsłonięto tablicę poświeconą prof. Klausowi von Klitzingowi, laureatowi nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, który 28 czerwca 1943 r. urodził się w średzkim szpitalu. W 1980 r. odkrył on kwantowy efekt Halla, za co 5 lat później wyróżniono go Nagrodą Nobla. Napis na tablicy: W TYM SZPITALU 28 CZERWCA 1943 r. URODZIŁ SIĘ PROF. KLAUS VON KLITZING LAUREAT NAGRODY NOBLA W DZIEDZINIE FIZYKI W 1985 R. TABLICA UFUNDOWANA PRZEZ SAMORZĄD POWIATU ŚREDZKIEGO W 2006 R
szpital
szpital
nr 37 na planie >>

obelisk ks. Kegla fontanna
Z inicjatywy proboszcza kolegiaty średzkiej ks. Teofila Kegla po zniwelowanym terenie po wałach miejskich i fosie na Przedmieściu Poznańskim utworzono park - miejsce przechadzek i rekraacji mieszkańców Środy. Pomnik upamiętniający ks. Kegla ufundowany przez magistrat miasta Środa przed II w.św. stał początkowo w pobliżu Domu pogodnej Jesieni, jednak usunięty przez Niemców powrócił na średzkie planty dopiero w latach 90.  Po wojnie stał na  skwerze  przykolegiackim, dzieki długoletniemu proboszczowi średzkiej kolegiaty ks. Krajewskiemu. Składa się z obelisku wykonanego ze szlifowanego czerwonego granitu ustawionego na niewielkim cokoliku z tego samego materiału. Na obelisku wyryto słowa: "XIĘDZU T. KEGLOWI ZAŁOŻYCIELOWI TEGO MIEJSCA PRZECHADZEK." Całość umieszczona jest na betonowym postumencie. W lipcu 2006r przed pomnikiem ustawiono niewielką fontannę.
nr 27 na planie >>

tablica Wawrzyńca Chałupki
Na skwerze u zbiegu ulic Wawrzyniaka i Kilińskiego znajduje się obelisk upamiętniający plutonowego Wawrzyńca Chałupkę ps. „Junak”, żołnierza Armii Krajowej, adiutanta komendanta Inspektoratu Rejonowego AK w Środzie, jednego z uczestników operacji zrzutu zaopatrzenia dla AK pod kryptonimem PROSO II przeprowadzonej przez RAF w nocy z 14 na 15 września 1943r. w pobliżu leśniczówki Janowo. Źle przeprowadzona akcja podjęcia zrzutu doprowadziła w konsekwencji do fali aresztowań i  rozbicia średzkiego inspektoratu AK. Plutonowy Chałupka, aresztowany zbiegł z więzienia i wiosną 1944r. zastrzelony został w pobliżu leśniczówki.

Mosiężna  tablica wykonana zaprojektowana została przez artystę plastyka Adama Wójkiewicza (który projektował również tablicę katyńską) i przytwierdzona do okazałego głazu. Nad napisem znajduje się orzełek Armii Krajowej.  Uroczyste odsłonięcie tablicy  odbyło się 18 września 2010r. Napis na tablicy głosi  „PLUTONOWY WAWRZYNIEC CHAŁUPKA 08.08.1913  21.04.1944. ŻOŁNIERZOWI ARMII KRAJOWEJ, BOHATEROWI ZIEMI ŚREDZKIEJ POLEGŁEMU Z RĄK NIEMIECKIEGO OKUPANTA. 18.09.2010” Na tablicy znalazło się także logo fundatora tablicy  Stowarzyszenia „Ziemia Średzka”.

nr 28 na planie >>


tablica Wawrzyńca Chałupki

Kilińskiego Kilińskiego
Przed II w. św na dalekim Przedmieściu Poznańskim Nowym swój dom wybudowała rodzina Korczów, właściciele zakładu wypalajacego glinę (stawy na "korbolach"), a także dobrze znanego średzianom budynku przy ulicy 20 pażdziernika zwanego "korczejewem". Przed posesją Korczów, z ich inspiracji stanęła figura Chrystusa na wysokim cokole, na którym umieszczono płaskorzeźbę Matki Bożej z dzieciątkiem. Całość ustawiona jest na piramidalnym tarasie, murowanym z cegieł, otoczonym z trzech stron niskim, tynkowanym murkiem. Autorami pomnika byli Klemens Wasiewicz i Czesław Woźniak.
nr 29 na planie  >>

tablica J.H.Dąbrowskiego
Tablica pamiątkowa z tłoczonym wizerunkiem J.H.Dąbrowskiego, zamocowana została do murowanego z kamieni murku przed wejściem głównym do Zespołu Szkół Rolniczych w Środzie, noszącym imię generała od 1978r. Obok umieszczono napis ze stalowych liter GENERAŁ JAN HENRYK DĄBROWSKI. 1755-1818.
nr 30 na planie  >>

H. Cegielski
Szkoła zawodowa
W 1948 roku powstała w Środzie Publiczna Średnia Szkoła Zawodowa, mieszcząca się początkowo w budynku Szkoły Podstawowej nr 1, a od 1949 także na II piętrze budynku Liceum Ogólnokształcącego. W 1955 roku nastąpiła likwidacja szkoły, a jej tradycje kontynuowała powstała w 1958 roku Dokształcająca Szkoła Zawodowa będąca filią Zasadniczej Szkoły Metalowej z Jarocina. Szkoła usamodzielniła się w 1963. W 1980 roku została przeniesiona do budynku przy ul. Szkolnej, który do tej pory zajmowało Technikum Rolnicze. 27 października 1983r. szkole nadano imię Hipolita Cegielskiego, a 1988 roku wmurowano akt erekcyjny pod nowy kompleks budynków przy ul. Paderewskiego, który ukończono 1991 roku. Obecnie kompleks składa się 27 klas lekcyjnych, hali sportowej i krytej pływalni. Na frontonie budynku, tuż przy wejściu, widnieje żeliwna tablica, przedstawiająca w centralnej części popiersie (medalion) Hipolita Cegielskiego. Napis głosi: "ZESPÓŁ / SZKÓŁ ZAWODOWYCH / IM. HIPOLITA CEGIELSKIEGO / W ŚRODZIE / WLKP. / PEDAGOG  / PUBLICYSTA 1813-1868 / HIPOLIT CEGIELSKI / WIELKOPOLANIN - PATRIOTA / KRZEWICIEL MYŚLI TECH- / -NICZNEJ". Tablica wykonana została w Odlewni żeliwa w Śremie, i w 1983r. umieszczona została w murze budynku przy ul. Szkolnej.
nr 31 na planie >>

kamień - XXX lecie PRL -stomil stomil
Zapomniana już dziś tablica, umieszczona została na jednym z głazów narzutowych, ustawionym przed d. siedzibą średzkiego STOMILa. Na marmurowej tablicy znajduje sie napis: (?) XXX-LECIA PRL WYKONAŁA ZAŁOGA (?) STOMIL. Cokół zawsze może się przydać...
nr 32 na planie  >>

obelisk w ROD im. Niedziałkowskiego
W sierpniu 2010 roku, z okazji 75 lecia Rodzinnego Ogrodu Działkowego przy ul. Kochanowskiego odsłonięto obelisk z tablicą o treści "1936-2010 DLA UCZCZENIA 75 ROCZNICY POWSTANIA ODRODU DOM DZIAŁKOWCA BUDOWANY W LATACH 2006-2010 ODDANY DO UŻYTKU W SIERPNIU 2010"
ROD przy ulicy Kochanowskiego patronuje Mieczysław Niedziałkowski, miedzywojenny starosta średzki, inicjator ruchu działkowego na tym terenie.



nr 41 na planie >>

tablica ROD im. Niedziałkowskiego

tablica Jana Polskiego
Jan Polski (1886-1940) był pierwszym  burmistrzem Środy po odzyskaniu niepodległości w 1918r. Wybrany został na te funkcję  w 1919r i sprawował ją do  wybuchu wojny. Ogromnie szanowany, sprawny organizator, działacz społeczny, patriota. Aresztowany przez gestapo, zginął w Forcie VII w Poznaniu. W uznaniu jego zasług w roku 2000 przy ulicy jego imienia na omurowanym granitowymi kamieniami głazie narzutowym (ustawionym w tym miejscu znacznie wcześniej) umieszczono mosiężną tablicę z tekstem: "JAN POLSKI. BURMISTRZ ŚRODY WLKP 1919-1939. PREZES OCHOTNICZEJ STRAŻY POŻARNEJ W ŚRODZIE WLKP 1925-1939."
 nr 33 na planie >>

dom pocztowca
tablica na domu pocztowca
Na przedwojennym budynku, "tzw domu pocztowca" w roku 2004 umieszczono mosiężną tablicę w kolorze złotym z czarną czcionką, przypominającą tragedię dwóch hiterowskich mordów na ludności Środy i okolic we wrześniu i październiku 1939 roku.
nr 34 na planie >>

pomnik na stadionie
Stadion miejski z okazji 700-lecia miasta otrzymał imię "700-lecia Środy". Przed wejściem od strony ulicy Poselskiej znajduje się kompozycja-pomnik, pamiątka tego wydarzenia. Na niskiej betonowej podstawie umieszczono batonowy blok tworzący cokół, z którego wyrastają trzy maszty. Dwa z nich podtrzymują symbol kół olimpijskich, zaś wszystkie trzy napis STADION 700-LECIA ŚRODY. Na cokole umieszczono tablicę z napisem: WYBUDOWANO Z FUNDUSZÓW PAŃSTWOWEGO PRZEDSIĘBIORSTWA  TOTALIZATOR SPORTOWY.








nr 35 na planie  >>
rocznice i pomniki średzkie
mapa

1. pomnik J. H. Dąbrowskiego
2. pomnik harcerzy
3. pomnik zabitych robotników cukrowni we wrześniu 1939r
4. pomnik - miejsce straceń średzian we wrześniu 1939r
5. tablica na łąkach kijewskich w pobliżu ogrodów działkowych
6. pomnik nauczycieli
7. tablica pamiątkowa Szkoły Podstawowej nr 1
7. tablica pamiątkowa izby pamięci żołnierzy AK
8. tablica up. profesorów gimnazjum pomordowanych i poległych w II w.św.
8. tablica upamiętniająca nadanie liceum patrona Powstańców Wielkopolskich
9. pomnik 700 lecia miasta
9. tablica pamięci średzian - uczestników Powstania Wielkopolskiego
9. tablica pamiątkowa w 50-tą rocznicę wybuchu II w.św.
9. tablica pamiątkowa w 75-tą rocznicę związku inwalidów wojennych RP
10. figura NMP na rynku
11. figura św. Wawrzyńca na rynku
12. tablica upamiętniająca żołnierzy Armii Krajowej Inspektoratu Środa poległych w latach 1939-1956r
13. tablica pamięci rozstrzelanych  20 października 1939r. średzian
14. tablica pamiątkowa budynku d. hotelu Huttner
15. figura Matki Boskiej przy kolegiacie
15. tablica  pamięci  Jana Pawła II
16. tablica katyńska na  murze zewnętrznym kolegiaty
17. tablica poświęcona ks. Meissnerowi
17. tablica poświęcona ks. Krajewskiemu
17. tablica poświęcona ks. Janickiemu
17. tablica poświęcona Fr. K. Zarembie
17. tablica poświęcona pomordowanym w II w.św.
18. tablica z wizerunkiem Berwińskiego upamiętniająca 40 lecie Biblioteki Miejskiej
18. tablica upamiętniająca istnienie synagogi
19. pomnik Armii Poznań
20. tablica Palinkiewiczów
21. pomnik Powstańców Wielkopolskich
22. tablica powstańców Wielkopolskich
23. tablica pamięci rozstrzelanych  w 1939r. dwóch średzian
24. tablica pamięci dowódców  i żołnierzy AK na średzkim cmentarzu
25. figura  Matki Boskiej przy Jażdżewskiego
26. tablica pamiątkowa utworzenia 1 Kompani Średzkiej
27. obelisk ku pamięci ks. Kegla
28. tablica pamiątkowa Wawrzyńca Chałupki
29. figura Chrystusa przy Kosynierów
30. tablica pamiątkowa J. H. Dąbrowskiego przy ZSR
31. tablica H. Cegielskiego na budynku ZSZ
32. tablica przy Stomilu
33. tablica upamiętniająca Jana Polskiego
34. tablica na "domu pocztowca", ul. 20 Października
35. pomnik - kompozycja z tablicą 700-lecia miasta i budowy stadionu
36. pomnik ks. Szamarzewskiego na ławeczce
37. tablica upamiętniająca Klausa von Klitzinga, noblisty urodzonego w Środzie
38.
tablica upamiętniająca żołnierzy AK, uczestników operacji zrzutowej Riposta
39. pomnik - ławeczka upamietniająca ks. Wojciecha Raczkowskiego
40. pomnik powstańców wielkopolskich
41. tablica na ROD im. Niedziałkowskiego przy ul. Kochanowskiego
42. obelisk bractwa kurkowego na cmentarzu

CR

Strona Główna mapa strony Góra strony